LIBER ARISTOTELIS

DE DECEM PRAEDICAMENTIS

[1] Aequivoca dicuntur quorum nomen solum commune est,

secundum nomen vero substantiae ratio diversa, ut animal homo

et quod pingitur. Horum enim solum nomen commune est, secun

dum nomen vero substantiae ratio diversa; si enim quis assignet

quid est utrique eorum quo sint animalia, propriam assignabit

utriusque rationem.

Univoca vero dicuntur quorum et nomen commune est et se

cundum nomen eadem substantiae ratio, ut animal homo atque

bos. Communi enim nomine utrique animalia nuncupantur, et

est ratio substantiae eadem ; si quis enim assignet utriusque

rationem, quid utrique sit quo sint animalia, eandem assignabit

rationem.

Denominativa vero dicuntur quaecumque ab aliquo, solo

differentia casu, secundum nomen habent appellationem, ut a

grammatica grammaticus et a fortitudine fortis.

[2] Eorum quae dicuntur alia quidem secundum complexio

nem dicuntur, alia vero sine complexione. Et ea quae secundum

complexionem dicuntur sunt ut homo currit, homo vincit; ea

vero quae sine complexione, ut homo, bos, currit, vincit.

Eorum quae sunt alia de subiecto quodam dicuntur, in subiecto

vero nullo sunt, ut homo de subiecto quidem dicitur aliquo

homine, in subiecto vero nullo est ; alia autem in subiecto quidem

sunt, de subiecto vero nullo dicuntur (in subiecto autem esse

dico quod, cum in aliquo sit non sicut quaedam pars, impossibile

est esse sine eo in quo est), ut quaedam grammatica in subiecto

quidem est in anima, de subiecto vero nullo dicitur, et quoddam

album in subiecto est in corpore (omnis enim color in corpore est) ;

alia vero et de subiecto dicuntur et in subiecto sunt, ut scientia in

subiecto quidem est in anima, de subiecto vero dicitur de gramma

tica ; alia vero neque in subiecto sunt neque de subiecto dicuntur,

ut aliquis homo vel aliquis equus ; nihil enim horum neque in

subiecto est neque de subiecto dicitur. Simpliciter autem quae

sunt individua et numero singularia nullo de subiecto dicuntur,

in subiecto autem nihil ea prohibet esse; quaedam enim gramma

tica in subiecto est.

[3] Quando alterum de altero praedicatur ut de subiecto, quae

cumque de eo quod praedicatur dicuntur, omnia etiam de subie

cto dicentur, ut homo de quodam homine praedicatur, animal

vero de homine, ergo et de quodam homine animal praedicabi

tur ; quidam enim homo et homo est et animal.

Diversorum generum et non subalternatim positorum diversae

secundum speciem et differentiae sunt, ut animalis et scientiae;

animalis quidem differentiae sunt ut gressibile et volatile et bipes,

scientiae vero nulla harum est ; neque enim scientia ab scientia

differt in eo quod bipes est. Subalternorum vero generum nihil

prohibet easdem esse differentias ; superiora enim de subterioribus

generibus praedicantur, quare quaecumque praedicati differentiae

fuerint, eaedem erunt etiam subiecti.

[4] Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur

singulum aut substantiam significat aut quantitatem aut quali

tatem aut ad aliquid aut ubi aut quando aut situm aut habitum

aut facere aut pati. Est autem substantia quidem ut figuratim

dicatur ut homo, equus; quantitas ut bicubitum, tricubitum;

qualitas ut album; ad aliquid ut duplum, maius; ubivero ut in

Lycio; quando autem ut heri; situs vero ut sedet, iacet; habere

autem ut calciatus, armatus ; facere vero ut secare, urere ; pati

vero ut secari, uri. Singula igitur eorum quae dicta sunt ipsa

quidem secundum se in nulla affirmatione dicuntur, horum autem

ad se invicem complexione affirmatio fit. Videtur enim omnis

affirmatio vel falsa esse vel vera; eorum autem quae secundum

nullam complexionem dicuntur neque verum quicquam neque

falsum est, ut homo, album, currit.

[5] DE SUBSTANTIA. -Substantia autem est, quae proprie et

principaliter et maxime dicitur, quae neque de subiecto praedi

catur neque in subiecto est, ut aliqui homo vel aliqui equus.

Secundae autem substantiae dicuntur, in quibus speciebus illae

quae principaliter substantiae dicuntur insunt, hae et harum

specierum genera; ut aliquis homo in specie quidem est in ho

mine, genus vero speciei animal est ; secundae ergo substantiae

dicuntur, ut est homo atque animal. Manifestum est autem ex

his quae dicta sunt quoniam eorum quae de subiecto dicuntur ne

cesse est et nomen et rationem de subiecto praedicari, ut homo de

subiecto dicitur aliquo homine, et praedicatur nomen ; namque

hominem de aliquo homine praedicabis. Ratio quoque hominis

de aliquo homine praedicabitur ; quidam enim homo et homo est.

Quare et nomen et ratio praedicabitur de subiecto. Eorum vero

quae sunt in subiecto, in pluribus quidem neque nomen de

subiecto neque ratio praedicatur, in quibusdam vero nomen

quidem nihil prohibet praedicari, rationem vero impossi bile est ;

ut album, cum in subiecto sit corpore, praedicatur de subiecto

(dicitur enim corpus album), ratio vero albi numquam de corpore

praedicabitur. Cetera vero omnia aut de subiectis dicuntur

primis substantiis aut in eisdem subiectis sunt. Hoc autem

manifestum est ex his quae singulatim proferuntur; ut animal

de homine praedicatur, quare et de aliquo homine praedicabitur;

nam si de nullo aliquorum hominum diceretur, nee de ipso

homine praedicaretur omnino. Rursus color in corpore est; ergo

et in aliquo corpore ; nam si in nullo esset corporum singulorum,

nec in corpore esset omnino. Quocirca cetera omnia aut de

subiectis primis substantiis dicuntur aut in subiectis ipsis sunt.

Si ergo primae substantiae non sunt, impossibile est aliquid esse

ceterorum. Omnia enim alia aut de ipsis subiectis dicuntur aut

in subiectis ipsis sunt ; quare, si primae substantiae non sunt,

impossibile est aliquid esse ceterorum.

Secundarum vero substantiarum magis est species substantia

quam genus; propinquior enim est primae substantiae. Si enim

quis primam substantiam quid sit assignet, evidentius et conve

nientius assignabit speciem proferens quam genus, ut de aliquo

homine evidentius assignabit hominem proferens quam animal ;

illud enim magis est proprium alicuius hominis, hoc vero com

munius. Et aliquam arborem assignans, evidentius assignabit

arborem nominans quam plantam. Amplius primae substantiae,

propterea quod aliis omnibus subiacent et omnia cetera vel de

ipsis praedicantur vel in ipsis sunt, idcirco maxime substantiae

dicuntur. Quemadmodum autem primae substantiae ad omnia

cetera se habent, ita sese species habet ad genus; subiacet enim

species generi; etenim genera de speciebus praedicantur, species

vero de generibus non convertuntur. Quocirca etiam ex his

species genere magis est substantia. Ipsarum vero specierum

quae genera non sunt, nihilo plus alia ab alia substantia est ;

nihil enim convenientius proferetur si quis de aliquo homine

hominem reddat quam side aliquo equo proferat equum. Similiter

autem et in primis substantiis nihilo plus alia ab alia substantia

est ; nihil enim magis aliquis homo quam aliquis bos substantia

est.

Recte autem post primas substantias solae omnium ceterorum

species et genera dicuntur secundae esse substantiae ; eorum enim

quae praedicantur primas substantias solae significant. Aliquem

enim hominem si quis assignet quid sit, si speciem quam genus

protulerit, convenienter proferet, et manifestum faciet hominem

quam animal proferens ; ceterorum vero quicquid protulerit,

aliena erit ilia prolatio, ut album vel currit vel quodlibet huius

modi si reddat. Quare recte hae solae praeter cetera substantiae

dicuntur. Amplius primae substantiae, propterea quod aliis

omnibus subiacent, idcirco propriae substantiae dicuntur;

quemadmodum autem primae substantiae ad omnia cetera sese

habent, ita primarum substantiarum genera et species ad omnia

reliqua sese habent ; de istis enim omnibus cetera praedicantur :

aliquem enim hominem dices grammaticum, ergo et hominem

et animal grammaticum praedicabis ; similiter autem et in aliis.

Commune est autem omni substantiae in subiecto non e!;se.

Prima enim substantia nee de subiecto dicitur nee in subiecto

est ; secundae vero substantiae sic quoque manifestum est

quoniam non sunt in subiecto. Etenim homo de subiecto quidem

aliquo homine dicitur, in subiecto vero nullo est ; neque enim in

aliquo homine homo est. Similiter autem et animal de subiecto

quidem dicitur de aliquo homine, non est autem animal in aliquo

homine. Amplius eorum quae sunt in subiecto nomen quidem

de subiecto aliquotiens nihil prohibet praedicari, rationem vera

impossibile est. Secundarum vera substantiarum de subiectis

ratio praedicatur et nomen; rationem enim hominis et animalis

de aliquo homine praedicabis. Quare non erit eorum substantia

quae sunt in subiecto. Non est autem proprium substantiae hoc;

sed differentia eorum est quae in subiecto non sunt ; bipes enim

et gressibile de subiecto quidem de homine praedicatur, in

subiecto vera nullo est ; non enim in homine est bipes neque

gressibile .. Et ratio quoque differentiae de illo dicitur de quo ipsa

differentia praedicatur, ut si gressibile de homine dicatur, et

ratio gressibilis de homine praedicabitur ; est enim homo gressi

bile. Non nos vera conturbent substantiarum partes quae ita

sunt in toto quasi in subiecto sint, ne forte cogamur dicere non

eas esse substantias ; non enim sic dicebantur esse ea quae sunt

in subiecto ut quasi partes essent.

Inest autem substantiis et differentiis ab his omnia univoce

praedicari. Omnia enim quae ab his praedicamenta sunt aut de

individuis praedicantur aut de speciebus. Et a prima quidem

substantia nulla est praedicatio (de nullo enim subiecto dicitur),

secundarum vera substantiarum species quidem de individuo

praedicatur, genus autem et de specie et de individuo ; similiter

autem et differentiae et de speciebus et de individuis praedi

cantur. Rationem quoque suscipiunt primae substantiae specie

rum et generum, et species generis (quaecumque enim de praedi

cato dicuntur, eadem et de subiecto dicentur) ; similiter autem

et differentiarum rationem suscipiunt species et individua;

univoca autem erant quorum et nomen commune est et ratio.

Quare omnia a substantiis et differentiis univoce praedicantur.

Omnis autem substantia videtur hoc aliquid significare. Et in

primis quidem substantiis indubitabile et verum est quoniam

hoc aliquid significat ; individuum enim et unum numero est

quod significatur. In secundis vera substantiis videtur quidem

similiter ad appellationis figuram hoc aliquid significare, quando

quis dixerit hominem vel animal; non tamen verum est, sed

quale aliquid significat (neque enim unum est quod subiectum

est quemadmodum prima substantia, sed de pluribus homo

dicitur et animal) ; non autem simpliciter qualitatem significat,

quemadmodum album (nihil enim aliud significat album quam

qualitatem), genus autem et species circa substantiam qualitatem

determinant (qualem enim quandam substantiam significant).

Plus autem genere quam specie determinatio fit : dicens enim

animal plus complectitur quam hominem.

Inest autem substantiis et nihil illis esse contrarium. Primae

enim substantiae quid erit contrarium ? Ut alicui homini ; nihil

enim est contrarium ; at vera nee homini nee animali nihil est

contrarium. Non est autem hoc substantiae proprium, sed

etiam multorum aliorum, ut quantitatis ; bicubito enim nihil

est contrarium, at vera nee decem nee alicui talium, nisi quis

multa paucis dicat esse contraria vel magnum parvo; determina

torum vera nullum nulli est contrarium.

Videtur autem substantia non suscipere magis et minus;

dico autem non quoniam substantia non est a substantia magis

substantia (hoc enim dictum est quoniam est), sed quoniam una

quaeque substantia hoc ipsum quod est non dicitur magis et

minus ; ut, si est ipsa substantia homo, non erit magis et minus

homo, nee ipse a se ipso nee ab altera. Neque enim est alter altero

magis homo, quemadmodum album est alterum altero magis

album, et bonum alterum altero magis bonum; et ipsum se ipso

magis et minus dicitur, ut corpus, album cum sit, magis dicitur

nunc quam prima, etcalidum magis et minus dicitur; substantia

vero non dicitur (neque homo magis dicitur nunc homo quam

antea dicitur, nee ceterorum aliquid quae sunt substantia) ;

quare non suscipiet substantia magis et minus.

Maxime autem proprium substantiae videtur esse quod, cum

sit idem et unum numero, contrariorum susceptibile est. Et in

aliis quidem nullis hoc quisquam habeat proferre quae non sunt

substantiae, quod unum numero contrariorum erit susceptibile;

ut color, quod est unum et idem numero, non erit album et ni

grum, nee eadem actio et una numero erit mala et bona; similiter

autem et in aliis quaecumque substantiae non sunt. Ipsa vero

substantia, cum sit una et eadem numero, contrariorum suscepti

bilis est; ut quidam homo, unus et idem cum sit, aliquando albus

aliquando niger fit, et calidus et frigidus, et improbus et probus.

In aliis vero nullis tale aliquid videtur, nisi quis opponat oratio

nem et opinionem dicens huiusmodi esse; eadem enim oratio et

vera et falsa esse videtur, ut, si vera oratio est aliquem sedere,

cum ipse surrexerit eadem ipsa erit falsa ; similiter autem et in

opinione ; si quis enim vere opinabitur sedere aliquem, cum ipse

surrexerit false opinabitur, eandem de eo retinens opinionem.

Quod si quis etiam hoc recipiat, at modo ipso differt ; eadem

enim quae sunt in substantiis ipsa permutata contrariorum sunt

susceptibilia (frigidum enim ex calido factum permutatum est,

et nigrum ex albo et probum ex improbo, similiter autem et in

aliis singula ipsa permutationem suscipientia contrariorum sus

ceptibilia sunt), oratio vero et opinio ipsa quidem immobilia

omnino semperque permanent, re vero mota contrarietas circa ea

fit; oratio enim permanet eade'm sedere aliquem, re vero mota ali

quotiens quidem vera fit aliquotiens falsa; similiter autem et in

opinione. Quapropter hoc modo proprium erit substantiae ut

secundum propriam permutationem susceptibilis contrariorum

sit - si quis etiam hoc suscipiat, opinionem et orationem

contrariorum esse susceptibiles; non est autem hoc verum;

etenim oratio et opinio non quod ea suscipiant aliquid contra

riorum esse susceptibilia dicuntur, sed quod circa alteram quan

dam passionem sint. -Eo enim quo res est vel non est, eo

oratio vel vera vel falsa dicitur, non eo quod ipsa susceptibilis

est contrarii. Simpliciter enim nihil neque oratio movetur neque

opinio, quare non erunt susceptivae contrariorum nullo in eis

facto. Substantia vero, quod ipsa suscipiat contraria, eo dicitur

contrariorum susceptibilis. Aegritudinem enim et sanitatem

suscipit, et albedinem et nigredinem; et unumquodque talium

ipsa suscipiens contrariorum esse dicitur susceptibilis. Quare

proprium erit substantiae, cum sit idem et unum numero, sus

ceptibilem contrariorum esse. Et de substantia quidem haec

dicta sint.

[6] DE QUANTITATE. - Quantitatis aliud est continuum, aliud

disgregatum atque discretum ; et aliud quidem ex habentibus

positionem ad se invicem suis partibus constat, aliud vero ex non

habentibus positionem. Est autem discreta quantitas ut numerus

et oratio, continua vero ut linea, superficies, corpus, praeter haec

vero tempus et locus. Partium enim numeri nullus est communis

terminus ad quem partes ipsius coniungantur; ut quinarius, si

est pars denarii, ad nullum communem terminum coniunguntur

quinque et quinque, sed disiuncti sunt ; et tres et septem ad

nullum communem :terminum coniunguntur; neque omnino

aliquis habebit in numero sumere communem terminum partium,

sed semper discretae sunt; quare numerus discretorum est.

Similiter est autem et oratio discretorum; (quoniam enim quanti

tas est et oratio manifestum est; mensuratur enim syllaba longa

et brevis; dico vero illam quae :fit cum voce orationem) ; ad

nullum enim communem terminum partes eius coniunguntur;

neque enim est communis terminus ad quem syllabae coniungun

tur, sed unaquaeque discreta est secundum se ipsam. Linea vero

continua est; namque est sumere communem terminum ad quem

partes ipsius coniunguntur, hoc est autem punctum, et superficiei

linea (super:ficiei enim partes ad quendam communem terminum

coniunguntur). Similiter autem et in corpore habebit quis sumere

communem terminum, vel lineam vel super:ficiem; ad quem

partes corporis coniunguntur. Sunt autem talium et tempus et

locus; praesens enim communis est terminus ad quem coniun

guntur praeterita vel futura. Rursus locus continuorum est ·

locum enim quendam partes corporis retinent, quae ad quendam

communem terminum coniunguntur; ergo et loci partes, quas

tenent singulae partes corporis, ad eundem terminum coniun

guntur ad quem et partes corporis iungebantur; quare continuum

est et locus ; ad unum enim communem terminum eius partes

coniunguntur.

Amplius alia sunt quae ex habentibus ad se invicem positionem

suis partibus constant ; ut lineae quidem partes habent ad se

invicem positionem (singulae enim iacent alicubi, et possis

cognoscere et designare ubi singulae in super:ficie iaceant et ad

quam ceterarum partium coniungantur) ; similiter autem et

superficiei partes habent aliquam positionem (similiter enim

designabuntur singulae ubi iacent, et quae ad se invicem coniun

guntur). Et soliditatis quoque et loci similiter. In numero vero

nullus habet perspicere quemadmodum partes habeant ad se

invicem aliquam positionem vel ubi iaceant vel quae ad quam

coniungantur; at vero nec temporis; nihil enim permanet ex

partibus temporis, quod autem non est permanens, quomodo

hoc habebit aliquem positionem ? Sed magis ordinem quendam

dices retinere idcirco quod temporis hoc quidem prius est, illud

vero posterius. Et in numero quoque eo quod prius numeretur

unus quam duo et duo quam tres ; et sic habebunt aliquem

ordinem, positionem vero non multum accipies. Et oratio simi

liter ; nihil enim eius partium permanet, sed dictum est et non est

ultra hoc sumere, quare non erit ulla positio eius partium cuius

permanet nihil. Igitur alia ex habentibus ad se invicem partibus

positionem constant, alia vero ex non habentibus positionem.

Proprie autem quantitates hae solae sunt quas diximus·, alia

vero omnia secundum accidens sunt; ad haec enim aspicientes

et alias dicimus quantitates, ut multurh dicitur album eo quod

superficies multa sit, et actio longa eo quod tempus multum et

longum sit, et motus multus; neque enim horum singulum per se

quantitas dicitur ; ut, si quis assignet quanta sit actio, tempore

definiet, annuam vel sic aliquo modo assignans, et album quan

tum sit assignans super:ficie de:finiet (quanta enim fuerit super

ficies, tan tum esse album dicet) ; quare solae proprie et secundum

se ipsae quantitates dicuntur quae dictae sunt, alioruin vero

nihil per se, sed, si forte, per accidens.

Quantitatibus vero nihil est contrarium (in his enim quae

definita sunt manifestum est quoniam nihil est contrarium, ut

bicubito vel tricubito vel superficiei vel alicui talium - nihil

enim est contrarium), nisi multa paucis dicat quis esse contraria

vel magnum minori. Horum autem nihil est quantitas sed ad

aliquid; nihil enim per se ipsum magnum dicitur vel parvum,

sed ad aliud refertur; nam mons quidem parvus dicitur, milium

vero magnum eo quod hoc quidem sui generis mains sit, illud

vero sui generis minus ; ergo ad aliud est eorum relatio ; nam,

si per se ipsum parvum vel magnum diceretur, numquam mons

quidem aliquando parvus, milium vero magnum diceretur.

Rursus in vico quidem plures homines esse dicimus, in civitate

vero paucos cum sint eorum multiplices, et in domo quidem

multos, in theatro vero paucos cum sint plures. Amplius bicubi

tum vel tricubitum et unumquodque talium quantitatem signifi

cat, magnum vero vel parvum non significat quantitatem, sed

magis ad aliquid ; quoniam ad aliud spectatur magnum et par

vum ; quare manifestum est quoniam haec ad aliquid sunt.

Amplius, sive aliquis ponat ea esse quantitates sive non ponat,

nihil illis erit contrarium ; quod enim non est sumere per se ipsum

sed ad solam alterius relationem, quomodo huic aliquid erit con

trarium ? Amplius, si sunt magnum et parvum contraria, con

tingit idem simul contraria suscipere et ea ipsa sibi esse contraria.

Contingit enim simul idem parvum esse et magnum (est enim

ad hoc quidem parvum, ad aliud vero hoc idem ipsum magnum);

quare idem parvum et magnum et eodem tempore esse contingit,

quare simul contraria suscipiet ; sed nihil est quod videatur simul

contraria posse suscipere ; ut substantia, susceptibilis quidem

contrariorum esse videtur, sed nullus simul sanus est et aeger,

nec albus et niger simul ; nihilque aliud simul contraria suscipit.

Et eadem sibi ipsis contingit esse contraria; nam si est magnum

et parvum contrarium, ipsum autem idem simul est parvum et

magnum, ipsum sibi erit contrarium; sed impossibile est ipsum

sibi esse contrarium. Non est igitur magnum parvo contrarium

nec multa paucis ; quare si quis haec non relativa esse dicat,

quantitas tanien nihil contrarium habebit.

Maxime autem circa locum esse videtur contrarietas quanti

tatis; sursum enim ei quod est deorsum contrarium ponunt,

regionem mediam deorsum dicentes propterea quod multa

distantia est medietatis ad mundi terminos. Videntur autem et

aliorum contrariorum definitionem ab his proferre ; quae enim

multum a se invicem distant in eodem genere contraria esse

definiunt.

Non videtur autem quantitas suscipere magis et minus, ut

bicubitum (neque enim est aliud alio magis bicubitum) ; neque in

numero, ut ternarius quinario (nihil enim magis tria dicentur,

nec tria potius quam tria) ; nec tempus aliud alio magis tempus

dicitur; nec in his quae dicta sunt omnino aliquid magis et minus

dicitur. Quare quantitas non suscipit magis et minus.

Proprium autem maxime quantitatis est quod aequale et

inaequale dicitur. Singulum enim earum quae dictae sunt quanti

tatum et aequale dicitur et inaequale, ut corpus aequale et inae

quale, et numerus aequalis et inaequalis dicitur, et tempus

aequale et inaequale ; similiter autem et in aliis quae dicta sunt

singulis aequale et inaequale dicitur. In ceteris vero quae quanti

tatis non sunt, non multum videbitur aequale et inaequale dici,

namque dispositio aequalis et inaequalis non multum dicitur sed

magis similis, et album aequale et inaequale non multum sed

simile. Quare quantitatis proprium est aequale et inaequale

nominari.

[7] DE RELATIVIS VEL AD ALIQUID. - Ad aliquid vero talia

dicuntur quaecumque hoc ipsum quod sunt aliorum dicuntur, vel

quomodolibet aliter ad aliud, ut maius hoc ipsum quod est ad

aliud dicitur (aliquo enim maius dicitur), et duplex ad aliud

dicitur hoc ipsum quod est (alicuius enim duplex dicitur) ;

similiter autem et quaecumque alia talia sunt. At vero sunt etiam

et haec ad aliquid, ut habitus, affectio, scientia, sensus, positio;

haec enim omnia quae dicta sunt hoc ipsum quod sunt aliorum

dicuntur et non aliter ; habitus enim alicuius habitus est, et

scientia alicuius scientia, et positio alicuius positio, et alia quidem

similiter. Ad aliquid ergo sunt quaecumque id quod sunt aliorum

dicuntur vel quomodolibet aliter ad aliud ; ut mons magnus

dicitur ad montem alium (magnum enim ad aliquid dicitur), et

simile alicui simile dicitur, et omnia talia similiter ad aliquid

dicuntur. Est autem et accubitus et statio et sessio positiones

quaedam, positio vero ad aliquid est ; iacere autem vel stare vel

sedere ipsa quidem non sunt positiones, denominative vero ex

his quae dictae sunt positionibus nominantur.

Inest autem et contrarietas in relatione, ut virtus malitiae con

trarium est, cum sit utrumque ad aliquid, et scientia inscientiae.

Non autem omnibus relativis inest contrariet as ; duplici enim

nihil est contrarium, neque vero triplici neque ulli t alium.

Videntur autem et magis et minus relativa suscipere ; simile

enim magis et minus dicitur, et inaequale magis et minus dicitur,

cum utrumque sit relativum (simile enim alicui simile dicitur et

inaequale alicui inaequale). Non autem omnia suscipiunt magis

et minus ; duplex enim non dicitur magis et minus duplex, nec

aliquid t alium.

Omnia autem relativa ad convertentia dicuntur, ut servus

domini servus dicitur et dominus servi dominus, et duplum dimi

dii duplum et dimidium dupli dimidium, et maius minore maius

et minus maiore minus ; similiter autem et in aliis ; sed casu ali

quotiens differt secundum locutionem, ut scientia scibilis rei

dicitur scientia et scibile scientia scibile, et sensus sensibilis

sensus et sensibile sensu sensibile. At vero aliquotiens non vide

bitur convertere nisi convenienter ad quod dicitur assignetur,

sed peccet is qui assignat ; ut ala si assignetur avis, non converti

tur ut sit avis alae ; neque enim convenienter prius assignatum

est ala avis ; neque enim in eo quod avis, in eo eius ala dicitur,

sed in eo quod alata est (multorum enim et aliorum alae sunt,

quae non sunt aves) ; quare si assignetur convenienter, et con

vertitur ; ut ala alati ala, et alatum ala alatum. Aliquotiens

autem fort e et nomina fingere necesse erit, si non fuerit positum

nomen ad quod convenienter assignetur ; ut remus navis si

assignetur, non erit conveniens assignatio (neque enim in eo quod

est navis, in eo eius remus dicitur; sunt enim naves quarum

remi non sunt) ; quare non convertitur; navis enim non dicitur

remi. Sed forte convenientior assignatio erit si sic quodam modo

assignetur, remus remitae remus, vel aliquo modo aliter dictum sit

(nomen enim non est positum) ; convertitur autem si convenienter

assignetur (remitum enim remo remitum est). Similiter autem

et in aliis, ut caput convenientius assignabitur capitati quam si

animalis assignetur; neque enim in eo quod animal est caput

habet (multa enim sunt animalium capita non habentia). Sic

autem facilius fortasse sumetur quibus nomen non est positum,

si ab his quae prima sunt et [ ab] his ad quae convertuntur nomina

ponuntur, ut in his quae praedicta sunt ab ala alatum, a remo

remitum. Omnia ergo quae ad aliquid dicuntur, si convenienter

assignentur, ad convertentia dicuntur; nam, si ad quodlibet aliud

assignentur et non ad illud dicantur, non convertuntur. Dico au

tem quoniam neque in his quae confesse conversim dicuntur et in

quibus nomen est positum, nihil convertitur, si ad aliquid eorum

quae sunt accidentia assignetur et non ad illud dicatur; ut servus

si non domini assignetur, sed hominis vel bipedis vel alicuius ta

lium, non convertitur (non enim erit conveniens assignatio). Am

plius, si convenienter assignetur ad id quod dicitur, omnibus a.liis

circumscriptis quaecumque accidentia sunt, relicto vero solo Illo

ad quod assignatum est, semper ad ipsum dicetur ; ut si servus ad

dominum dicitur, circumscriptis omnibus quae sunt accidentia

domino, ut esse bipedem vel scientiae susceptibilem vel hominem,

relicto vero solo dominum esse, semper servus ad illud dicetur ;

servus enim domini servus dicitur. Si autem non convenienter

reddatur ad id quod dicitur circumscriptis omnibus aliis, relicto

vero solo ad quod redditum est, non dicetur ad illud; assignetur

enim servus hominis et ala avis, et circumscribatur ab homine

esse dominum; non enim iam servus ad hominem dicitur (cum

enim dominus non sit, servus non est) ; similiter autem et de avi,

circumscribatur alatam esse ; non enim iam erit ala ad aliquid

(cum enim non sit alatum, nec ala erit alicuius). Quare oportet

assignare ad id quod convenienter dicitur ; et si sit nomen posi

tum, facilis erit assignatio ; si autem non sit, fortasse erit necessa

rium nomen fingere. Quod si ita reddantur, manifestum est

quoniam omnia relativa conversim dicuntur.

Videtur autem ad aliquid simul esse natura. Et in aliis quidem

pluribus verum est ; simul enim est duplum et dimidium, et cum

sit dimidium duplum est, et cum sit servus dominus est ; similiter

autem his et alia. Simul autem haec auferunt sese invicem ; si

enim non sit duplum non est dimidium, et si non sit dimidium

duplum non est ; similiter et in aliis quaecumque talia sunt.

Non autem in omnibus relativis verum videtur esse simul natura

liter ; scibile enim scientia prius esse videbitur ; namque in

pluribus subsistentibus iam rebus scientias accipimus ; in paucis

enim vel in nullis hoc quisque perspiciet, simul cum scibili scien

tiam factam. Amplius scibile sublatum simul aufert scientiam,

scientia vero non simul aufert scibile ; nam, si scibile non sit, non

est scientia, si scientia vero non sit, nihil prohibet esse scibile ;

ut circuli quadratura si est scibile, scientia quidem eius nondum

est, illud vero scibile est. Amplius animali quidem sublato non

est scientia, scibilium vero plurima esse contingit. Similiter

autem his sese habent et quae in sensu sunt ; sensibile enim prius

sensu esse videtur; sublatum enim sensibile simul aufert sensum,

sensus vero sensibile non simul aufert. Sensus enim circa corpus

et in corpore sunt; sensibili ergo sublato aufertur corpus (sensi

bilium enim et corpus est), cum autem corpus non sit sublatus

est sensus ; quare simul aufert sensibile sensum. Sensus vero

sensibile non ; sublato enim animali sublatus est sensus, sensibile

autem permanet, ut corpus, calidum, dulce, amarum, et alia

omnia quaecumque sunt sensibilia. Amplius sensus quidem simul

cum sensato fit (simul enim animal fit et sensus), sensibile vero

ante est quam esset sensus (ignis enim et aqua et alia huiusmodi,

ex quibus ipsum animal constat, ante sunt quam animal sit

omnino vel sensus) ; quare prius quam sensus sensibile esse

videbitur.

Habet autem dubitationem an ulla substantia ad aliquid

dicatur, quemadmodum videtur, an hoc quidem contingit secun

dum quasdam secundarum substantiarum. N am in primis quidem

substantiis verum est ; nam neque totae neque partes ad aliquid

dicuntur ; nam aliquis homo non dicitur alicuius aliquis homo,

neque aliquis bos alicuius aliquis bos. Similiter autem et partes ;

quaedam enim manus non dicitur alicuius quaedam manus, sed

alicuius manus, et quoddam caput non dicitur alicuius quoddam

caput, sed alicuius caput. Similiter autem et in secundis substan

tiis, atque hoc quidem in pluribus ; ut homo non dicitur alicuius

homo, nec bos alicuius bos, nec lignum alicuius lignum, sed

alicuius possessio dicitur. Atque in huiusmodi quidem manifestum

est quoniam non est ad aliquid ; in aliquibus vero secundis sub

stantiis habet aliquam dubitationem ; ut caput alicuius caput

dicitur et manus alicuius manus dicitur et singula huiusmodi ;

quare haec esse fortasse ad aliq uid vide bun tur. Si igi tur sufficien ter

eorum quae sunt ad aliquid definitio assignata est, aut nimis

difficile aut impossibile est solvere quoniam nulla substantia

eorum quae sunt ad aliquid dicitur; si autem non sufficienter,

sed sunt ad aliquid quibus hoc ipsum esse est ad aliquid quodam

modo habere, fortasse aliquid contra ista dicetur. Prior vero

definitio sequitur quidem omnia relativa, non tamen hoc eis est

quod sint ad aliquid quod ea ipsa quae sunt aliorum dicuntur.

Ex his ergo manifestum est quod, si quis aliquid eorum quae sunt

ad aliquid definite sciet, et illud ad quod dicitur definite sciturus

est. Manifestum quidem etiam ex ipso est; nam si quis novit

quoniam hoc eorum quae sunt ad aliquid est, relativis autem hoc

est esse, ad aliquid quodammodo habere, et illud novit ad quod

hoc aliquo modo habet ; nam si omnino nescit ad quod aliquo

modo habet, nec si ad aliquid quodammodo habet sciturus est.

Et in particularibus hoc manifestum est ; ut, si hoc ad aliquid

scit definite quoniam duplum est, et cuius duplum est definite

novit (nam si nullius definite novit illud esse duplum, nec si

omnino duplum est novit) ; similiter autem et hoc [ad] aliquid

si novit quoniam melius est, et quo melius erit definite eum scire

necesse est propter haec ipsa quae dicta sunt (non autem infinite

quoniam hoc est peiore melius ; opinio enim iam fit huiusmodi,

non scientia ; neque enim sciet integre quoniam est peiore melius ;

nam fortasse contingit nihil eo esse peius) ; quare manifestum

est quoniam necesse est quod quis noverit eorum quae sunt ad

aliquid definite, etiam illud ad quod dicitur sciturum esse definite.

Caput vero et manum et eorum singula quae substantiae sunt,

hoc ipsum quidem quod sunt potest sciri definite, ad quod autem

dicantur non necesse est ; cuius enim hoc caput vel cuius haec

manus non est dicere definite ; quare haec non erunt eorum

quae sunt ad aliquid; quod si non sunt eorum quae sunt ad

aliquid, verum erit nullam esse substantiam relativam. Fortasse

autem difficile sit de huiusmodi rebus confidenter declarare

nisi saepius pertractata sint ; dubitare autem de singulis non erit

inutile.

[8] DE QUALI ET QUALITATE. - Qualitatem vero dico se

cundum quam quales quidam dicimur. Est autem qualitas

eorum quae multipliciter dicuntur. Et una quidem species quali

tatis habitus affectioque dicantur. Differt autem habitus affec

tione quod permanentior et diuturnior est ; tales vero sunt

scientiae vel virtutes ; scientia enim videtur esse permanentium

et eorum quae difficile moveantur, si quis vel mediocriter scientiam

sumat, nisi forte grandis permutatio facta sit vel ab aegritudine

vel ab aliquo huiusmodi; similiter autem et virtus, et iustitia vel

castitas et singula talium non videntur facile posse moveri neque

facile permutari. Affectiones vero dicuntur quae sunt facile

mobiles et cito permutabiles, ut calor et infrictio et aegritudo

et sanitas et alia huiusmodi ; affectus est enim quodammodo

circa eas homo, cito autem permutatur ut ex calido frigidus fiat

et ex sanitate in aegritudinem ; similiter autem et in aliis, nisi

forte in his quoque contingit per temporis longitudinem in na

turam cuiusque translat a et insanabilis vel difficile mobilis, quam

iam quilibet habitudinem vocet. Manifestum est autem quoniam

haec volunt habitus nominari, quae sunt diuturniora et difficile

mobilia ; namque in disciplinis non multum retinentes sed facile

mobiles dicunt habitum non habere, quamvis sint ad disciplinam

peius meliusve dispositi. Quare differt habitus affectione, quod

hoc quidem facile mobile est, illud vero diuturnius et difficile

mobile. Sunt autem habitus etiam affectiones, affectiones vero

non necessaria habitus; qui enim retinent habitum et quodammo

do affecti sunt ad ea vel peius vel melius ; qui autem affecti sunt,

non omnino retinent habitum.

Aliud vero genus qualitatis est secundum quod pugillatores vel

cursores vel salubres vel insalubres dicimus, et simpliciter quae

cumque secundum potentiam naturalem vel impotentiam dicun

tur. Non enim quoniam sunt affecti aliquo modo, unumquodque

huiusmodi dicitur, sed quod habeant potentiam naturalem vel

facere quid facile vel nihil pati; ut pugillatores vel cursores

dicuntur non quod sint affecti, sed quod habeant potentiam hoc

facile faciendi, salubres autem dicuntur eo quod habeant poten

tiam naturalem ut nihil a quibuslibet accidentibus patiantur,

insalubres vero quod habeant impotentiam nihil patiendi.

Similiter autem ct durum et molle sese habent ; durum enim

dicitur quod habeat potentiam non citius secari, molle vero quod

eiusdem ipsius habeat impotentiam.

Tertium vero genus qualitatis est passibiles qualitates et

passiones. Sunt autem huiusmodi ut dulcedo vel amaritudo

et omnia his cognata, amplius calor et frigus et albedo et nigredo.

Et quoniam hae qualitates sunt, manifestum est; quaecumque

enim ista susceperint qualia dicuntur secundum ea; ut mel,

quoniam dulcedinem suscepit, dicitur dulce, et corpus album

quod albedinem susceperit ; similiter autem sese habet etiam in

ceteris. Passibiles vero qualitates dicuntur non quo ea quae illas

susceperint qualitates aliquid patiantur ; neque enim mel, quo

niam aliquid passum sit, idcirco dicitur dulce, nec aliud aliquid

huiusmodi; similiter autem his et calor et frigus passibiles dicun

tur non quo ea quae eas suscipiunt qualitates aliquid patiantur, sed

quoniam singulum eorum quae dicta sunt secundum sensus

qualitatum passionis perfectiva sunt, passibiles qualitates dicun

tur; dulcedo enim passionem quandam secundum gustum efficit,

et calor secundum tactum ; similiter autem et alia. Albedo autem

et nigredo et alii colores non similiter his quae dicta sunt passi

biles qualitates dicuntur, sed hoc quod hae ipsae ab aliquibus

passionibus innascuntur. Quoniam ergo fiunt propter aliquam

passionem multae colorum mutationes, manifestum est; erubes

cens enim aliquis rubicundus factus est et timens pallidus et

unumquodque talium ; quare vel si quis naturaliter aliquid talium

passionum passus est, similem colorem eum habere oportet;

quae enim affectio nunc ad verecundiam circa corpus facta est,

et secundum naturalem constitutionem eadem affectio fit, quare

naturaliter color similis fit. Quaecumque igitur talium casuum

ab aliquibus passionibus difficile mobilibus et permanentibus

principium ceperunt, qualitates dicuntur ; sive enim [vel] se

cundum naturalem substantiam pallor aut nigredo facta est,

qualitas dicitur (quales enim secundum eas dicimur), sive propter

aegritudinem longam vel propter aestum contingit vel nigredo vel

pallor, et non facile praeterit et in vita permanet, qualitates et

ipsae dicuntur (similiter enim quales secundum eas dicimur).

Quaecumque vero ex his quae facile solvuntur et cito transeunt

fiunt, passiones dicuntur ; non enim dicimur secundum eas

quales; neque enim qui propter verecundiam rubicundus factus

est rubicundus dicitur, nec cui pallor propter timorem venit

pallidus, sed magis quod aliquid passus sit ; quare passiones

huiusmodi dicuntur, qualitates vero minime. Similiter autem

his et secundum animam passibiles qualitates et passiones

dicuntur. Quaecumque enim mox in nascendo ab aliquibus passio

nibus fiunt, qualitates dicuntur, ut dementia vel ira vel alia

huiusmodi; quales enim secundum eas dicimur, id est iracundi

et dementes. Similiter autem et quaecumque alienationes non

naturaliter sed ab aliquibus aliis casibus factae sunt difficile

praetereuntes et omnino immobiles, etiam huiusmodi qualitates

sunt; quales enim secundum eas dicimur. Quaecumque enim ex

his quae citius praetereunt fiunt, passiones dicuntur, ut si quis

contristatus iracundior est ; non enim dicitur iracundus qui in

huiusmodi passione iracundior est, sed magis aliquid passus ;

quare passiones quidem huiusmodi dicuntur, qualitates vero

minime.

Quartum vero genus qualitatis est forma et circa aliquid

constans figura; ad haec quoque rectitudo vel curvitas, et si

quid his simile est ; secundum enim unumquodque eorum quale

quid dicitur ; quod enim est triangulum vel quadratum quale

quid dicitur, et quod est rectum vel curvum. Et secundum

figuram vero unumquodque quale dicitur. Rarum vero et spissum

vel asperum vel lene putabitur quidem qualitatem significare,

videntur autem aliena esse huiusmodi a qualitatis divisione ;

quandam enim quodammodo positionem videtur partium utrum

que monstrare; spissum quidem eo quod partes sibi ipsae pro

pinquae sint, rarum vero quod distent a se invicem ; et lene

quidem quod in rectum sibi partes iaceant, asperum vero cum

haec quidem pars superet, illa vero sit inferior. Et fortasse alii

quoque appareant qualitatis modi, sed qui maxime dicuntur

hi sunt.

Qualitates ergo sunt haec quae dicta sunt, qualia vero quae

secundum haec denominative dicuntur, vel quomodolibet ab

his. In pluribus quidem et paene in omnibus denominative

dicuntur, ut ab albedine albus et a grammatica grammaticus

et a iustitia iustus, similiter autem et in ceteris. In aliquibus

vero propterea quod qualitatibus nomina non sunt posita impos

sibile est ab his denominative dici, ut cursor vel pugillator, si

secundum potentiam naturalem dicitur, a nulla qualitate denomi

native dicitur ; neque enim positum est nomen illis potestatibus

secundum quas isti quales dicuntur, quemadmodum etiam in

disciplinis secundum quas vel pugillatores vel palaestrici secun

dum affectionem dicuntur (pugillatoria enim disciplina dicitur

et palaestrica, quales vero ab his denominative qui ad eas sunt

affecti dicuntur). Aliquando autem et posito nomine denomina

tive non dicitur id quod secundum ipsam quale quid dicitur, uta

virtute probus dicitur; hoc enim quod habet virtutem probus

dicitur, sed non denominative a virtute; non est autem hoc in

multis. Qualia ergo dicuntur quaecumque ex his quae dictae sunt

qualitatibus denominative dicuntur vel quolibet alio ab ipsis

modo.

Inest autem et contrarietas secundum qualitatem, ut iustitia

iniustitiae contrarium est et albedo nigredini et alia similiter ;

et secundum eas qualia quae dicuntur, ut iustum iniusto et

album nigro. Non autem hoc in omnibus est ; rubeo enim et

pallido et huiusmodi coloribus nihil est contrarium cum qualitates

sint. Amplius, si ex contrariis unum fuerit quale, et reliquum

erit quale. Hoc autem manifestum est omnia alia praedicamenta

proferenti, ut si est iustitia iniustitiae contrarium, qualitas est

autem iustitia, nihilo minus qualitas erit iniustitia ; nullum enim

aliud praedicamentum convenit iniustitiae, nec quantitas nec

relatio nec ubi nec omnino aliquid huiusmodi, nisi sola qualitas ;

similiter autem et in aliis secundum qualitatem contrariis.

Suscipit autem qualitas magis et minus ; album et enim magis

et minus alterum altero dicitur, et iustum alterum altero magis.

Et idem ipsum sumit intentionem (album enim cum sit, contingit

illud fieri albius) ; hoc autem in omnibus non est, sed in pluribus ;

dubitabit enim quis an iustitia magis esse iustitia dicatur;

similiter autem et in aliis affectionibus. Quidam vero in hoc

dubitant ; dicunt enim iustitiam iustitia non nimis magis vel

minus dici, nec sanitatem sanitate ; minus autem habere alterum

altero sanitatem dicunt, et iustitiam minus alterum altero habere,

similiter et grammaticam et alias disciplinas. Sed secundum eas

qualia quae dicuntur indubitate suscipiunt magis et minus ;

magis enim grammaticus alter altero dicitur et iustior et sanior,

et in aliis similiter. Triangulum vero et quadratum non videtur

magis suscipere, nec aliquid aliarum formarum; quaecumque

enim definitionem trianguli suscipiunt et circuli, omnia similiter

triangula vel circuli sunt, de his autem quae non suscipiunt nihil

magis alterum altero dicitur ; nihil enim quadratum magis quam

parte altera longior forma circulus est ; nullum enim ipsorum

suscipit circuli rationem. Simpliciter autem, si utraque non susci

piunt propositi rationem, non dicitur alterum altero magis. Non

igitur omnia qualia suscipiunt magis et minus.

Ex his ergo quae dicta sunt nihil est proprium qualitatis,

simile autem et dissimile secundum solas dicuntur qualitates ;

simile enim alterum alteri non est secundum aliud nisi secundum

hoc quod quale est. Quare proprium erit qualitatis secundum

eam simile et dissimile dici.

At vero non decet conturbari ne quis nos dicat de qualitate pro

positionem facientes multa de relativis interposuisse; habitudines

enim et affectiones eorum quae sunt ad aliquid esse diximus.

Paene enim ea quae sunt in omnibus his generibus ad aliquid

dicuntur, eorum vero quae sunt singulatim nihil; scientia enim,

quae genus est, hoc ipsum quod est alterius dicitur (alicuius enim

scientia dicitur), singulorum vero nihil hoc ipsum quod est

alterius dicitur, ut grammatica non dicitur alicuius grammatica

nec musica alicuius musica, sed si forte secundum genus proprium

et istae dicuntur alicuius ; ut grammatica alicuius dicitur scientia,

non alicuius grammatica, et musica alicuius scientia, non alicuius

musica; quare singula non sunt relativa. Dicimur autem quales

secundum singula; haec enim et habemus (scientes enim dicimur

quod habemus singulas scientias) ; quare haec erunt etiam

qualitates, quae singulatim sunt, secundum quas et quales

dicimur; haec autem non sunt eorum quae sunt ad aliquid.

Amplius si contingat idem et quale esse et relativum, nihil est

inconveniens in utrisque hoc generibus annumerare.

[9] DE FACERE ET PATI.- Suscipit autem et facere et pati

contrarietatem et magis et minus; calefacere enim et frigidum

facere contraria sunt, et calefieri et frigidum fieri, et delectari

et contristari ; quare suscipit contrarietatem facere et pati. Et

magis autem et minus; est enim calefacere et magis et minus,

et calefieri magis et minus, et contristari. Suscipiunt ergo et

magis et minus facere et pati.

Ac de his quidem haec dicta sunt ; dictum est autem et de situ

in relativis, quoniam denominative a positionibus dicitur. De

reliquis vero, id est quando et ubi et habere, propterea quod

manifesta sunt, nihil de his ultra dicitur quam quod in principia

dictum est, quod habere significat calciatum esse vel armatum,

ubi vero in Lycio, vel alia quaecumque de his dicta sunt.

[10] Igitur de his generibus quae proposuimus sufficienter

dictum est.

DE OPPOSITIS. - Quotiens solent opponi, dicendum est.

Dicitur autem alterum alteri opponi quadrupliciter, aut ut ad

aliquid, aut ut contraria, aut ut habitus et privatio, aut ut

affirmatio et negatio. Opponitur autem unumquodque istorum,

ut sit figuratim dicere, ut relativa ut duplum medio, ut contraria

ut bonum malo, ut secundum privationem et habitum ut caecitas

et visus, ut affirmatio et negatio ut sedet- non sedet.

Quaecumque igitur ut relativa opponuntur, ea ipsa quae sunt

oppositorum dicuntur, aut quomodolibet aliter ad ea ; ut duplum

medii, hoc ipsum quod est, dicitur duplum ; et scientia scibilis

rei scientia ut ad aliquid opponitur, et dicitur scientia, hoc ipsum

quod est, scibilis ; et scibile, hoc ipsum quod est, ad oppositum

dicitur, scilicet scientiam (scibile enim aliqua scientia scibile

dicitur).

Quaecumque ergo opponuntur ut ad aliquid, ea ipsa quae

sunt oppositorum vel alio quolibet modo ad se invicem dicuntur;

illa vero quae ut contraria, ipsa quidem quae sunt nullo modo ac

invicem dicuntur, contraria vero sibi invicem dicuntur; neque

enim bonum mali dicitur bonum, sed contrarium ; nec album nigri

album, sed contrarium. Quare differunt istae oppositiones in

vicem. Quaecumque vero contrariorum talia sunt ut in quibus

nata sunt fieri et de quibus praedicantur, necessarium sit alterum

ipsorum inesse, nihil eorum medium est (quorum autem non est

necessarium alterum inesse, horum omnium est aliquid medium) ;

ut aegritudo et sanitas in corpore animalis nata est fieri, et

necesse est alterum ipsorum inesse animalis corpori, aut aegritu

dinem aut sanitatem; et par quidem et impar de numero prae

dicatur, et necesse est horum alterum numero inesse, vel par vel

impar ; et non est horum aliquid medium, neque aegritudinis

neque sanitatis, neque imparis neque paris. Quorum autem non

est necessarium alterum inesse, horum est aliquid medium; ut

album et nigrum in corpore natum est fieri, et non est necesse

alterum eorum inesse corpori (non enim omne corpus vel album

vel nigrum est) ; et probum et improbum dicitur quidem de

homine et de aliis pluribus, non est autem necesse alterum inesse

his de quibus praedicatur; non enim omnia aut proba sunt aut

improba. Et est aliquid horum medium, ut albi et nigri venetum

vel pallidum vel quicumque alii colores sunt, foedi vero et pulchri

quod neque pulchrum est neque foedum. In aliquibus quidem

medietatibus posita sunt nomina, ut albi et nigri venetum et

pallidum ; in aliquibus vero non est nomine assignare medietatem,

utriusque vero negatione definitur, ut nec bonum nec malum, nec

iustum nec iniustum.

Privatio vero et habitus dicuntur quidem circa idem aliquid,

ut visio et caecitas circa oculum ; universaliter autem dicere est

in quo nascitur habitus fieri, circa hoc dicitur utrumque eorum.

Privari vero tunc dicimus unumquodque habitus susceptibilium,

quando in quo natum est inesse vel quando natum est habere

nullo modo habet ; edentulum enim dicimus non qui non habet

dentes, nec caecum qui non habet visionem, sed qui, quando

contigit habere, non habet (multa enim ex nativitate neque

dentes habent neque visionem, sed non dicuntur edentula neque

caeca). Privari vero et habere habitum non est habitus et pri

vatio ; habitus enim est visus, privatio vero caecitas, habere

autem visum non est visus, nec caecum esse caecitas (privatio

enim quaedam est caecitas, caecum vero esse privari, non priva

tio est). Nam si idem esset caecitas et caecum esse, utraque de

eodem praedicarentur; nunc vero minime, sed caecus quidem di

citur homo, caecitas vero nullo modo dicitur. Opponi quidem et

ista videntur, privari scilicet et habere habitum, quemadmodum

privatio et habitus; idem enim modus est oppositionis; ( ... ).

Non est autem nec quod sub a:ffirmatione vel negatione est

negatio vel a:ffirmatio ; a:ffirmatio enim oratio est a:ffirmativa et

negatio oratio negativa, eorum vero quae sunt sub a:ffirmatione

vel negatione nihil est oratio. Dicuntur autem et ista sibi opponi

ut affirmatio et negatio ; nam etiam in his modus oppositionis

idem est ; quemadmodum enim a:ffirmatio ad negationem oppo

nitur, ut sedet -non sedet, sic res quae sub utrisque est sibi

opponitur, sedere et non sedere. Quoniam autem privatio et

habitus non sic opponuntur ut ad aliquid, manifestum est;

neque enim dicitur hoc ipsum quod est oppositi; visus enim

non est caecitatis visus, nec alio ullo modo ad ipsum dicitur ;

similiter autem nec caecitas dicitur caecitas visus, sed privatio

visus caecitas dicitur ( ... ). Amplius omnia quaecumque ad

aliquid dicuntur conversim dicuntur, quare etiam caecitas, si

esset eorum quae sunt ad aliquid, converteretur illud ad quod

dicitur ; sed non convertuntur ; neque enim dicitur visus caeci

tatis.

Quoniam autem neque ut contraria opponuntur ea quae

secundum privationem et habitum dicuntur, ex his manifestum

est. Quorum enim contrariorum nihil est medium, necesse est,

in quibus nata sunt fieri aut de quibus praedicari, alterum

ipsorum inesse semper; horum enim nihil erat medium, quorum

necesse erat alterum inesse eorum susceptibili, ut in aegritudine

et sanitate et impari atque pari. Quorum autem est aliquid

medium numquam necesse est omni inesse alterum; nam neque

album aut nigrum necesse est omne esse eorum susceptibili,

nec frigidum nec calidum (nihil enim prohibet aliquam ipsorum

inesse medietatem) ; erat etiam istorum medietas, quorum non

necesse esset alterum inesse eorum susceptibili, nisi forte aliqui

bus naturaliter contigerit unum ipsorum inesse, ut igni calidum

esse et nivi album (in his autem necesse est definite unum ipsorum

inesse, et non hoc aut illud ; neque enim potest ignis esse frigidus

nec nix esse nigra) ; quare non necesse est omnibus eorum

susceptibilibus alterum horum inesse, sed solis his quibus natura

liter unum inest, et his definite unum, non autem hoc aut illud.

In privatione vero et habitu neutrum verum est eorum quae

dicta sunt, neque enim semper eorum susceptibili necesse est

alterum ipsorum inesse ; quod enim nondum natum est habere

visum neque caecum neque visum habere dicitur, ( ... ) habens

visum dicitur; et horum non definite alterum, sed aut hoc aut

illud (neque enim necesse est aut caecum aut habentem visum

esse, sed aut hoc aut illud) ; in contrariis vero, quorum est medie

tas, numquam necesse est omni alterum inesse, sed aliquibus,

et his definite unum. Quare manifestum est quoniam secundum

neutrum modum quemadmodum contraria opponuntur [ita sibi

sunt] ea quae sunt secundum privationem et habitum opposita.

Amplius in contrariis, cum sit eorum susceptibile, potest fieri

in alterna mutatio, nisi cui naturaliter unum insit, ut igni calido

esse ; quod enim sanum est potest aegrescere, et album nigrum

fieri, et frigidum calidum, et ex probo improbum et ex improbo

probum fieri potest (improbus enim in meliorem consuetudinem

sermonemque perductus vel parum sese dabit in melius; sin

vero vel semel parvam intentionem sumat, manifestum est quo

niam aut perfectissime permutetur aut magnam sumat intentio

nem ; semper enim mobilior ad virtutem fit, si quamlibet a

principio sumpserit intentionem, quare erit possibile maiorem

illum intentionem sumere ; et hoc saepius factum perfecte in

contrariam habitudinem consistere, nisi tempore prohibeatur).

In privatione vero et habitu impossibile est ad invicem fieri

mutationem ; ab habitu enim ad privationem fit permutatio,

a privatione vero ad habitum impossibile est; neque enim factus

aliquis caecus rursus vidit, nec calvus rursus crinitus factus est,

nec edentulus dentes creavit.

Quaecumque vero ut affirmatio et negatio opponuntur, mani

festum est quoniam secundum nullum modum eorum qui diet

sunt opponuntur; in his enim solis necesse est hoc quidem esse

verum illud vero falsum. Nam neque in contrariis necesse est

semper alterum esse verum, alterum vero falsum, nec in relativis,

neque in habitu et privatione ; ut sanitas et aegritudo contraria

sunt, sed neutrum ipsorum neque verum neque falsum est;

similiter autem et duplum et medium quae ut ad aliquid oppo

nuntur, non est eorum alterum falsum alterum verum; nec vero

ea quae secundum habitum et privationem sunt, ut visus et

caecitas. Omnino autem nihil eorum quae secundum nullam

complexionem dicuntur aut verum aut falsum est ; omnia autem

quae diximus sine complexione dicuntur. At vero magis hoc

videtur contingere in his quae secundum complexionem dicuntur

(sanum enim esse Socraten et aegrotare Socraten contraria

sunt), sed nec in his quoque necesse est semper alterum verum

esse, alterum autem falsum; cum enim sit Socrates, est hoc

quidem verum illud vero falsum, cum autem non sit, utraque

falsa sunt; nam neque aegrotare neque sanum esse verum est cum

ipse Socrates non sit omnino. In privatione vero, cum non sit,

neutrum verum est, et cum sit, non semper alterum verum est;

visum enim habere Socraten et caecum esse Socraten opponun

tur ut habitus et privatio, et cum sit, non est necesse alterum

verum esse vel falsum (quando enim non est natus ut habeat,

utraque falsa sunt), cum autem non sit omnino Socrates, sic

quoque utraque falsa sunt, et habere eum visum et eum esse

caecum. In affirmatione vero vel negatione semper, vel si sit vel

si non sit, alterum ipsorum verum, alterum falsum erit ; aegro

tare enim Socraten et non aegrotare Socraten, cum sit idem

ipse, manifestum est quoniam alterum eorum verum vel falsum

est, cum non sit, similiter (namque aegrotum esse, cum non sit,

falsum est, non aegrotare vero verum est). Quare in solis his erit

semper alterum ipsorum verum esse vel falsum, quaecumque ut

affirmatio et negatio opponuntur.

[11] Contrarium autem est bono quidem ex necessitate malum

(hoc autem manifestum est ex unaquaque inductione, ut sanitati

aegritudo et iustitiae iniustitia et fortitudini timiditas, similiter

autem et in aliis), malo vero aliquotiens bonum contrarium est,

aliquotiens malum (diminutioni enim, quae mala est, superfiuitas

quae et ipsa mala est contrarium est). In paucis autem hoc

aliquis videbit, in pluribus autem semper malo bonum contrarium

est.

Amplius in contrariis non est necesse, si alterum fuerit, et

reliquum esse ; sanis enim omnibus, sanitas quidem erit, aegritudo

vero minime ; similiter et albis omnibus albedo quidem erit,

nigredo vero non erit. Amplius, si Socraten sanum esse et So

craten aegrotare contrarium est, et non contingit simul eidem

utraque inesse, numquam continget, cum alterum contrariorum

sit, reliquum esse; nam cum sit sanum esse Socraten, non erit

aegrotare Socraten.

Manifestum est autem quoniam circa idem vel specie vel

genere nata sunt fieri contraria ; aegritudo namque et sanitas

circa corpus animalis, albedo vero et nigredo simpliciter circa

corpus, et iustitia et iniustitia in anima. Necesse est autem

omnia contraria aut in eodem genere esse aut in contrariis gene

ribus, vel ipsa esse genera; album quidem et nigrum in eodem

genere (color enim ipsorum genus est), iustitia vero et iniustitia

in contrariis generibus (huius enim virtus, huius vitium genus

est) ; bonum vero et malum non sunt in aliquo genere, sed ipsa

sunt genera.

[12] DE PRIORE. - Prius alterum altero dicitur quadrupliciter.

Primo quidem et proprie secundum tempus, secundum quod

scilicet antiquius alterum altero et senius dicimus (eo enim quod

plus est temporis longaevius et antiquius dicitur). Secunda

quod non convertitur secundum subsistendi consequentiam, ut

unus duobus prius est (cum enim duo sint, consequitur mox

unum esse, cum vero sit unum non est necesse duo esse; quare

non convertitur ab uno consequentia alterius subsistentiae) ;

prius autem videtur esse illud a quo non convertitur subsistentiae

consequentia. Tertia vero secundum quendam ordinem prius

dicitur, quemadmodum et in disciplinis et in orationibus ; in

demonstrativis enim disciplinis inest prius et posterius secundum

ordinem (elementa enim priora sunt descriptionibus secundum

ordinem, et in grammatica elementa priora sunt syllabis), et in

orationibus similiter (exordium enim narratione prius est ordine).

Amplius praeter haec omnia, quod melius et honorabilius est,

prius natura esse videtur; solent autem plures honoratiores [ma

gis] et quos ipsi maxime venerantur priores esse dicere ; est autem

hic modus paene alienissimus.

Atque hi quidem qui dicuntur modi prioris isti sunt. Videtur

autem praeter eos qui dicti sunt alter esse prioris modus ; eorum

enim quae convertuntur secundum essentiae consequentiam,

quod alterius quomodolibet causa est digne prius natura dicitur.

Quoniam autem sunt quaedam t alia, manifestum est; nam esse

hominem convertitur secundum subsistentiae consequentiam ad

verum de eo sermonem; nam, si est homo, verus sermo est quo

dicimus quoniam est homo, et convertitur (nam, si verus est

sermo quo dicimus quoniam est homo, hominem esse necesse

est) ; est autem verus sermo nullo modo causa subsistendi rem,

res autem videtur quodammodo causa esse ut sermo verus sit ;

nam, quoniam est res vel non est, verus sermo vel falsus dicitur.

Quare secundum quinque modos prius alterum altero dicitur.

[13] DE HIS QUAE SIMUL SUNT. - Simul autem dicuntur sim

pliciter et proprie quorum generatio in eodem tempore est ;

neutrum enim neutro prius est aut posterius ; simul autem

secundum tempus ista dicuntur. Naturaliter autem simul sunt

quaecumque convertuntur quidem secundum subsistendi conse

quentiam, si nullo modo alterum alteri subsistendi causa sit, ut du

plum et medium; convertuntur P-nim ista (nam cum sit duplum est

medium, et cum sit medium est duplum), neutrum vero neutri

subsistendi causa est. Et ea quae ex eodem genere in contrarium

dividuntur simul natura esse dicuntur. In contrarium vero dividi

dicuntur secundum eandem divisionem, ut volatile, gressibile

et aquatile; haec enim in contrarium dividuntur, cum ex eodem

genere sint ; animal enim dividitur in volatile, gressibile et aqua

tile, et nullum horum prius est vel posterius, sed simul haec

videntur esse natura (dividitur autem et unumquodque eorum in

species iterum secundum eandem divisionem, ut gressibile

animal et volatile et aquatile) . Erunt igitur et illa simul natura,

quaecumque ex eodem ipso genere secundum eandem subdivisio

nem sunt, genera autem semper priora sunt; non enim conver

tuntur secundum substantiae consequentiam, ut aquatile quidem

cum sit est animal, animal vero cum sit, non necesse est esse

aquatile. Simul ergo natura esse dicuntur quaecumque conver

tuntur quidem secundum essentiae consequentiam, nullo autem

modo alterum alteri subsistendi causa est, et ex eodem genere

quae in contrarium sibi dividuntur; simpliciter autem simul sunt

quorum generatio in eodem t empore est.

[14] DE MOTU. - Motus vero sunt species sex: generatio,

corruptio, crementum, diminutio, commutatio, secundum locum

translatio. Alii quidem motus manifestum est quoniam a se invi

cem diversi sunt ; neque enim est generatio corruptio, nec cremen

tum diminutio nec secundum locum translatio ; similiter autem et

ceterae. In commutatione vero est aliqua dubitatio, ne forte

necesse sit quod commutatur secundum aliquem reliquorum

motuum commutari. Hoc autem non est verum; paene enim

secundum ompes passiones vel multas commutari nobis contingit

nullo aliorum motuum communicante ; nam neque crescere

necesse est quod secundum passionem movetur nec diminui,

similiter aut em et in aliis ; quare diversus erit mot us ab aliis

commutationibus (nam si idem esset, oporteret omne quod

commutatur mox aut crescere aut minui aut aliquem aliorum

motuum consequi; sed non est necesse). Similiter autem et quod

crescit vel secundum quemlibet alterum motum mutatur; sed

sunt quaedam quae crescunt et non commutantur, ut quadratum

circumposito gnomone crevit quideni, sed commutatum non est ;

similiter autem et in aliis huiusmodi. Quare a se invicem motus

isti diversi sunt.

Simpliciter autem motus quieti contrarius est ; singulis vero

motibus, generationi quidem corruptio, diminutio vero cremento,

secundum locum translationi secundum locum quies. Maxime

autem videtur opponi in contrarium locum permutatio, ut de eo

quod est deorsum ad id quod est sursum et de eo quod est sursum

ad id quod est deorsum. Reliquo vero de his qui assignati sunt

motui non est facile assignare quid sit contrarium, videtur autem

neque esse aliquid ei contrarium, nisi quis opponat secundum

qualitatem quietem secundum qualitatem translationi quae in

contrarium, quemadmodum etiam in ea quae est secundum locum

translatione secundum locum quietem vel in contrarium locum

translationem (est enim commutatio translatio secundum quali

tatem) ; quare opponitur ei secundum qualitatem quies vel in

contrarium qualitatis translatio, ut album fieri quod est nigrum ;

commutatur enim, in contrarium qualitatis facta translatione.

[15] DE HABERE. - Habere secundum plures modos dicitur :

aut enim ut habitum vel a:ffectionem vel aliam aliquam qualita

tem (dicimur enim scientiam habere et virtutem) ; aut ut quanti

tatem, ut quam quisque habet magnitudinem (dicitur enim bi

cubitam vel tricubitam habere magnitudinem) ; aut circa corpus

vestitum aut tunicam ; aut in parte (ut in manu anulum) ; aut

partem (ut manum vel pedem) ; aut in vase (ut modius triticum

vel dolium vinum; vinum enim dolium habere dicitur, et modius

triticum ; haec igitur habere dicuntur ut in vase) ; vel ut posses

sionem (habere enim domum vel agrum dicimur). Dicimur vero

et habere uxorem et uxor virum; videtur autem alienissimus

esse habendi modus qui nunc dictus est ; nihil enim aliud habere

uxorem significat quam cohabitare. Fortasse autem et alii

habendi modi videbuntur ; qui autem solent dici paene omnes

sunt annumerati.