Averroes, Commentum super libro Peryermenias, transl. William of Luna. Averroes D.A.R.E. Translated by William of Luna DARE (RV) 1996 Princeton University Library WIP <Differentia prima>

[1] | Dixit: et oportet ut dicamus primo quid est nomen et quid est uerbum; deinde dicemus post hec quid affirmatio et negatio et uniuersa

liter quid est enuntiatio et oratio *uel dictio*, que est genus affirmatio

nis et negationis. [2] Dicemus ergo quod dictiones quibus ratiocinatur significant primo intentiones que sunt in anima; et littere que scribuntur significant primo has dictiones; et quemadmodum littere scripte, scilicet scriptura, non est una et eadem omnibus gentibus, similiter dictiones quibus interpre tatur de intentionibus non sunt une et eedem apud omnes gentes; et propter hoc est significatio harum ad placitum *per concordiam*, non per naturam. Sed intentiones <...> sunt une et eedem omnibus gentibus, quemadmodum res inuente, quarum intentiones que sunt in anima sunt exempla et significantes ipsas, sunt une et inuente per naturam omnibus. Dictio autem *uel sermo* in modo significationis intentionum que sunt in anima super res inuentas extra animam, est alterius scientie ab hac; iamque locutus est in eo in libro De anima. [3] Et uerba similantur intentionibus intellectis in eo quod, quemadmo dum res multotiens est intellecta preter quod disponatur per uerum et falsum, similiter et uerbum multotiens est scitum preter quod dispona tur per uerum neque falsum; et quemadmodum multotiens est intellec tum ex re dispositum per uerum et falsum, similiter et uerbum erit, scitum, dispositum per uerum et falsum; uerum namque et falsum sequuntur intentiones intellectas et uerba significantia ipsas, cum com ponuntur ad inuicem aut diuiduntur ab inuicem; sed cum accipiuntur separata, non significant quidem neque uerum neque falsum. Et nomen et uerbum similantur intentionibus simplicibus, que non sunt uere neque false, et sunt ille que inueniuntur preter diuisionem et composi tionem; uerbi gratia: sermo noster «homo» et «albedo», quoniam, cum non coniungitur ei «inuenitur» aut «non inuenitur», non est adhuc neque uerum neque falsum; sed significat quidem rem cui innuitur preter quod dis|ponatur res illa per uerum et falsum. Et propter hoc sermo noster «hyrcoceruus» et «+ anchagaribach +» non disponitur per uerum neque falsum, dum non coniungitur cum eo sermo noster «inuenitur» | aut «non inuenitur», aut absolute aut in tempore, et dicatur «hyrcoceruus inuentus», «hyrcoceruus non inuentus», aut «hyrcoceruus inuenitur» aut «non inuenitur». Dictio in nomine [4]Et no|men est dictio significans ad placitum *per concordiam* intentionem expoliatam a tempore, preter quod significet una partium ipsius, cum diuiditur, partem illius intentionis, siue sit nomen diuisum simplex, sicut «Petrus» et «Paulus», aut compositum, sicut «Seruus-regis», quod est nomen hominis. Et illud est quod «Seruus-regis», quod est nomen hominis, cum separatur ab eo «seruus» aut «regis», non significat partem illius intentionis quam significat coniunctum amborum, quem admodum | significat illud in sermone nostro «seruus regis», cum uolumus quod ipse est seruus regis, quoniam «seruus» significat hic partem intentionis quam significat sermo noster «seruus regis»; et similiter «regis» etiam significat partem intentionis. Sed differentia inter nomina simplicia et nomina composita - uerbi gratia «+ Abdelcais +» (Seruus-Caïs) et «+ Bahalbethe +» - est quia nominis simplicis pars, que est incisio una incisionum ex quibus componitur nomen, non significat aliquid penitus, non per se neque per accidens, sicut «Pe» «Petri»; et pars quidem nominis compositi non significat separata *per se* nisi per accidens, sicut si accidat illi cuius nomen est «Seruus-regis» ut sit seruus regis. [5] Additur namque in diffinitione nominis «per concordiam», prop terea quia dictiones quibus sermocinantur gentes non significant per naturam, sicut multa ex dictionibus quibus locuntur animalia, que sunt dictiones que non scribuntur; quoniam dictiones quibus balbutiuntur plura ex animalibus sunt composite ex incisionibus ex quibus compo nuntur dictiones quibus loquitur homo, aut ex incisionibus compositis ex litteris appropinquantibus sibi in exitu, et sunt significantes intentio nes per seipsas, scilicet apud animalia. [6] Et nominis aliud est finitum et aliud infinitum. Et finitum quidem est nomen quod significat habitum, sicut «homo» et «equus». Sed infi nitum est nomen compositum ex nomine habitus et negatiua particula «non» in lingua in qua agitur ista species nominis, sicut sermo noster «non homo» et «non animal». Et iste modus nominum nominatur quidem nomen infinitum, quoniam non decet ut nominetur nomen absolute, cum non significet habitum; neque etiam est sermo negatiuus, quia significatio ipsius est significatio nominis simplicis, quamuis sit compositum. Et propter illud iam sequitur ipsum pars negatiua, sicut sequitur nomen finitum. [7] Et nomen etiam, cum genitiuatur aut accusatiuatur aut mutatur mutatione alia huiusmodi, non dicitur nomen absolute, sed nomen declinatum. Erunt igitur nomina etiam quedam declinata et quedam non declinata. Sed diffinitio | qua diffinitur nomen, comprehendit ea omnia, nisi quia differentia est inter declinatum et non declinatum (et illud est in casu «u» in lingua arabica), quod cum additur nominibus declinatis, que nominantur declinantia, «fuit» aut «erit» aut «est nunc» et dicitur «Petrum fuit» per accusatiuum aut «Petri erit» per geni tiuum, non erit uerum neque falsum. Sed nomen non declinatum (et est illud quod dicitur rectum), cum additur unum ex istis, erit uerum aut falsum, sicut sermo noster «Petrus fuit» aut «Martinus inuenitur» per «u» casum. [8] Et hoc est quod rememoratus est ex diffinitione nominis et modorum ipsius. Dictio in uerbo [9] Et uerbum, quod nominatur apud Arabes «actio», est dictio significans intentionem et tempus illius intentionis prouenientis | in uno temporum trium, que sunt preteritum et presens et futurum; neque aliqua partium eius significat etiam separata, et hoc per se. Et proprium uerbi est quod sit semper appositum, non suppositum, predicatum, non subiectum. Et propter illud significat semper intentionem de cuius proprietate est ut predicetur de alio. Et illud [quidem] siue ut sit secundum formam suam significans inten|tionem predicati et coniunctionem predicati cum sub iecto, et illud, cum erit appositum per se - sicut cum dicimus «Socrates sanatur» et «Socrates ambulat» -; aut ut sit forma sua significans colligationem predicati cum subiecto, cum erit predicatum nomen ex nominibus - sicut cum dicimus «Socrates inuenitur animal» -. Et predicatum, quod significat colligationem suam cum subiecto, aut est ex eo quod dicitur in subiecto - et illud cum fuerit accidens in subiecto -, aut est ex eo quod dicitur de subiecto - quando est subiectum pars predicati -. Et quod additur in diffinitione uerbi: quod est significans, cum eo quod significat intentionem, tempus illius intentionis, est diffe rentia qua differt uerbum a nomine. Et illud est, quia sermo noster «sanatur» est significans quod significat sermo noster «sanitas» quod est nomen - et tempus presens aut futurum, in quibus inuenitur sanitas. [10] Et ex uerbo etiam est finitum et infinitum. Et finitum uerbum est quod significat intentionem quam significat nomen finitum et tempus illius intentionis. Et infinitum uerbum | est quod significat illud quod significat nomen infinitum et tempus illius intentionis; et illud est priuatio illius quod significat nomen finitum - scilicet priuatio, que diffinita est in libro Predicamentorum -, sicut sermo noster «non sanatur»; ipse namque significat id quod significat sermo noster «non sanitas» et tempus illius intentionis. Et uerbum infinitum est species specierum uerbi, cum sit intrans diffinitionem precedentem uerbi abso lute et inueniatur ei proprium precedens uerbi: et est quod semper significat id de cuius proprietate | est ut predicetur de alio predicatione alicuius de subiecto aut in subiecto. Et nominatur quidem hic modus uerbi uerbum infinitum, propterea quia est deriuatum a nomine infinito. Et hec species uerbi non inuenitur in lingua arabica, sicut nomen infinitum est non inuentum. [11] Et ex uerbo est declinatum et non declinatum: et est illud de quo dicitur nomen uerbi absolute. Et uerbum non declinatum est quod significat in lingua multarum gentium tempus presens. Et declinatum est quod significat tempus quod inuenitur circumdans tempus presens, et est tempus preteritum et futurum. Et non est tempori presenti forma propria in lingua arabica, sed forma quidem que inuenitur in lingua arabica est communis presenti et futuro, sicut *uerbi gratia* «sanatur» (+ yasith i +) et «ibit» (+ yasih i +); et propter hoc dixerunt grammatici eorum quod, cum uolunt appropriare futuro, faciunt intrare uerbum + .s. + aut + scaf + et dicunt «+ scehisih +» (sanabitur) aut «+ sci hamhissih +» (ibit). Et tempus presens est tempus quod accipit intellec tus existens in actu et cui innuitur - uerbi gratia «hec hora» et «hoc instans» -; et propter hoc dicitur nomen temporis de hoc absolute, cum hoc sit magis scitum apud uulgus, et [est] in relatione ad ipsum intelligitur tempus preteritum et futurum, quia preteritum est precedens hoc tempus et futurum est posterius ab eo. Sed utrum illud quod ymaginatur ex tempore presenti habet esse sicut ymaginamur aut non habet esse, illud non est quo indigemus in hoc loco. [12] Et uerbum similatur nomini et communicat ei in hoc quod, cum dicitur separatum, intelligitur ex eo intentio sufficiens per se, sicut illud quod intelligitur ex nomine cum dicitur separatum per se. Et propter hoc, cum audit illud audiens, sufficit sibi, nisi quia non intelligit ex intentione consecuta, quod aliquid sit adhuc existens aut non existens - uerbi gratia «est» aut «erit hoc» -, | quando est hoc uerbum appositum per se. Sed cum erit copula, [quia] non intelligitur ex eo intentio sufficiens per seipsum, sicut dispositio copule, quoniam qui dem significat tunc compositionem predicati cum subiecto, | neque est uia ad intelligendum compositionem preter intellectum rerum composi tarum; et hoc erit apud copulationem ipsius - uerbi gratia «Socrates inuenitur sapiens» aut «non inuenitur sapiens» -. Erit | ergo uerbum duobus modis: modus qui intelligitur per se - et est uerbum quod per se est appositum -, et modus qui non intelligitur per se - et est uerbum copulatiuum, quod nominatur essentiale. [13] Et hoc est quod dixit in diffinitione nominis et uerbi, et scientia modorum ipsorum necessariorum hic; et sunt quibus diuersificatur enuntiatio per ipsorum diuersitatem. Sed de coniunctionibus rememora bitur in libro uersuum. Sermo in oratione [14] Et oratio est dictio cuius una partium primarum - id est simplicium - iam significat separata *per se*, secundum modum intellectus ymaginationis, non secundum modum affirmationis et negationis; uerbi gratia «homo est animal», quoniam dictio que est «homo», que est pars eius, significat aliquid secundum modum ymaginationis et non secundum modum quod hoc aliquid est inuentum aut non inuentum; et similiter dictio que est «animal», que est pars secunda huius orationis. Et hoc quod accipitur in diffinitione orationis: quod una partium eius primarum significat per se *separata*, est differentia qua differt oratio a nomine; quoniam nominis simplicis pars que est sillaba, non significat aliquid penitus; nominisque compositi etiam non significat pars aliquid nisi per accidens: uerbi gratia, ut accidit homini | cuius nomen est «Seruus-regis», quod sit seruus regi. [15] Et oratio quidem significat secundum uiam concordie et non per naturam, neque secundum uiam ut omni intentioni composite sit dictio sculpens eam per naturam et significans eam, preter quod inueniatur illa significatio in alia dictione ab illa, sicut non inuenitur actio instrumenti alii instrumento: quia quibusdam apparet quod dictiones hoc modo significant, et quibusdam aliis uidetur quod dictiones significant per naturam, absque eo quod in ea sit nobis electio <...> compositionis positiue, neque electio compositionis naturalis; et hec est sententia illius cui uidetur quod sit hic compositio dictionis significans per naturam intentionem et intentionem. [16] Et oratio quedam est perfecta et quedam imperfecta. Et perfecta quedam est sententia *enuntiatio* et quedam non, sicut mandatio et prohibitio. Et intentio hic quidem est loqui in oratione enuntiatiua. Sed de orationibus perfectis que sunt preter eam, loquitur in libro Rethorice et Poetice, sicut de modis orationum imperfectarum que sunt diffinitio nes et descriptiones, loquitur in libro Demonstrationis. [17] Et oratio enuntiatiua est que disponitur per uerum aut falsum, et ipsa est duorum modorum: simplex et composita. Et simplex | est composita ex predicato uno et subiecto uno, non ex predicato magis uno et subiecto plus uno. Et ista est duarum specierum: una prior est affirma tio et secunda posterior est negatio. [18] Et oratio simplex erit una, cum est subiectum in ea significans unam intentionem, et similiter predicatum. Et erit plures, quando significat predicatum in ea intentiones plures, aut subiectum, aut ambo. Et oratio composita erit una copula | que copulat ipsam. Et erit plures cum non habet copulam copulantem ipsas. Et propter illud omnis oratio aut est una aut plures. Et si est una, aut est una propterea quod subiectum eius et predicatum significant unam intentionem, aut propter copulam copu lantem ipsas: et sunt orationes in quibus inuenitur plus uno | subiecto et uno predicato, sicut est sillogismus condicionalis et cathego ricus, quoniam condicionalis est una per copulam que est + arf + - id est copula *uel coniunctio* - condicionalis; uerbi gratia «si sol est eleuatus, ergo est dies»; quoniam illa coniunctio «ergo» est que ponit has duas orationes simplices, que sunt sermo noster «sol est eleuatus» et «dies inuenitur», orationem unam. Sed cathegoricus est una per copulam que est terminus medius; uerbi gratia «homo est animal» et «animal est corpus», quemadmodum ueniet post. Et si est oratio multe, aut erit multe propterea quod predicatum aut subiectum aut ambo significant multa, aut quia non est eis copula copulans eas. [19] Et omnis oratio enuntiatiua quidem est composita ex nomine et uerbo, aut eo quod stat loco uerbi in copulatione predicati cum subiecto. Et illud est, quia oratio enuntiatiua in qua est subiectum nomen et predicatum nomen, absque dubio habet uerbum aut quod stat loco uerbi significans copulationem predicati cum subiecto. Et hoc, aut in actu et apparet manifeste - sicut inuenitur res in eo quod est preter linguam arabicam -, aut in potentia et subintellectum, sicut inuenitur res secundum plurimum in lingua arabica. Et postquam sunt hic tres intentiones: subiecti et predicati et proportionis copulantis predicatum cum subiecto, necesse est quod sint hic tres dictiones: dictio significans subiectum et dictio significans predicatum et dictio significans propor tionem. Sed dictio significans copulationem predicati cum subiecto quandoque significat colligationem ipsius in tempore preterito, aut futuro, aut presenti: uerbi gratia «Petrus inuenitur nunc sapiens», aut «Petrus inuentus | fuit sapiens», aut «Petrus inuenietur sapiens»; et quandoque significat colligationem non sumptam cum tempore: et hec est predicatio necessaria, et illud est sicut sermo dicentis «triangulus existens cuius anguli sunt equales duobus rectis»; | et non est in lingua arabica dictio significans istum modum copule, et est inuentum in aliis linguis. Et propinquior dictio similis illi in | lingua arabica est illud quod significat hec dictio «ipsum», ut in sermone nostro «Petrus ipse animal», aut «inuenitur», in sermone nostro «Petrus inuenitur animal». [20] Et nomen et uerbum non est uerum aut falsum, sed oratio quidem est que est uera aut falsa. Et oratio que uerificatur aut falsificatur nomina tur sententia *enuntiatio* et iudicium. Et iudicii simplicis similatur affirmatio positioni alicuius super aliquo, et negatio, ablationi alicuius ab aliquo. Et compositum ex hiis est oratio composita. Iamque describi tur etiam oratio simplex per hoc quod est dictio significans quod aliquid est inuentum aut non inuentum, et illud, aut in tempore preterito, aut futuro, aut presenti, aut absolute; sed affirmatio per hoc quod est iudicium in fixione alicuius alicui et negatio est iudicium in ablatione alicuius ab aliquo. [21] Et quia iam est possibile ut iudicetur per orationem secundum quod est in anima super illud quod est inuentum extra animam, quod non sit inuentum; et super illud quod est inuentum, quod est inuentum; et super illud quod non est inuentum, quod non est inuentum (et hoc aut iudicio absoluto aut in uno temporum trium que sunt presens, aut preteritum, aut futurum); iam possibile est in omni eo quod affirmat affirmator, ut neget illud negator; et in omni eo quod negat negator, ut affirmet illud affirmator. Et cum hoc sit ita, omni ergo affirmationi negatio opponitur et omni negationi affirmatio; et illud secundum quod affirmatio et negatio sunt inuente in anima, non extra animam, quoniam non inuenitur rebus affirmatis secundum quod sunt extra animam negatio opposita, neque rebus negatis secundum quod sunt extra animam affirmatio opposita. Sed consideratio in affirmatione et negatione est secundum quod ipse sunt in anima. Et affirmatio quidem et negatio sunt opposite secundum ueritatem, cum erit intentio predicati in amba bus una ex omnibus partibus, et similiter est intentio subiecti. Sed cum non erit una, siue propter communitatem nominis aut propter aliud ex eis a quibus cauetur in libro Sophistice, non sunt affirmatio | neque negatio opposite |. Differentia secunda est singularis. Et uolo per uniuersalem: illam de cuius | proprietate est ut predicetur de pluribus, sicut est predicatio animalis de homine et equo, et reliquis speciebus animalis. Et per particularem: de cuius proprietate est non illud, sicut Petri et Pauli, cui innuitur. Et cum sit res ita, oportet de necessitate, cum iudicamus per affirmationem aut nega tionem alicui, quod sit illud iudicium intentioni ex intentionibus singu laribus aut intentioni ex intentionibus uniuersalibus. Deinde cum est intentioni ex intentionibus uniuersalibus, procul dubio aut sumetur absque clausura aut cum clausura. Et uolo per clausuram dictionem «omnis» aut «quidam». Deinde cum est accepta cum clausura, non euacuatur quin sit accepta cum clausura uniuersali aut particulari. [23] Et opposite secundum affirmationem et negationem quarum amba rum subiectum est intentio ex intentionibus singularibus, nominantur singulares: uerbi gratia «Petrus est missus», «Petrus non est missus». Et opposite quarum ambarum subiectum est intentio uniuersalis accepta absque clausura, nominantur indefinite: uerbi gratia «homo est albus», «homo non est albus». Et opposite quarum ambarum subiec tum est intentio uniuersalis accepta cum clausura, sunt tres: aut ut sit unaqueque oppositarum cui adiungitur clausura uniuersalis, aut ut sit unaqueque earum ambarum cui coniungitur clausura particularis, aut ut coniungatur uni ipsarum ambarum clausura uniuersalis et alii parti cularis. Et ille quidem quarum unicuique coniungitur clausura uniuersa lis, nominantur contrarie: uerbi gratia «omnis homo est albus», «nullus homo est albus». Et ille quarum uni coniungitur clausura uniuersalis et alii particularis, nominantur contradictorie, que sunt duorum modo rum: aut ut sit uniuersalis coniuncta affirmatiue et particularis con iuncta negatiue: uerbi gratia «omnis homo | est albus», «non om|nis homo est albus», aut «quidam homo non est albus», quoniam negatiua particularis interpretatur hiis duabus interpretationibus; aut ut sit e conuerso, scilicet quod coniungatur clausura uniuersalis negatiue et particularis affirmatiue: | ut *uerbi gratia* «quidam homo est albus», «nullus homo est albus». Sed ille quarum unicuique coniungitur clau sura particularis, nominantur subcontrarie: uerbi gratia «quidam homo est albus», «quidam homo non est albus». Erunt ergo modi opposita rum secundum affirmationem et negationem sex: singularium, indefini tarum et contradictoriarum, et harum duo sunt modi, et contrariarum et subcontrariarum. Et non diuiduntur enuntiationes ex parte coniunc tionis clausure cum predicato, quia clausura cum adiungitur predicato est falsa enuntiatio aut superflua; et falsa quidem, uerbi gratia «omnis homo est omne animal»; superflua uero, sicut cum dicimus «omnis homo est quoddam animal». [24] Et postquam stabiliti sunt modi enuntiationum, dicemus quod singu lares quidem diuidunt uerum a falso semper, scilicet: quia cum falsa est una ambarum, uera est alia, et cum uera est una ipsarum, falsa est alia; et non est possibile ut aggregentur simul neque super ueritatem neque super falsitatem: uerbi gratia «Petrus exiuit», «Petrus non exiuit»; et illud est manifestum per se secundum uiam inquisitionis (inductionis). Et similiter contradictorie diuidunt uerum a falso in omnibus materiis. Sed contrarie diuidunt uerum a falso in necessaria et impossibili, et sunt | ambe false simul in contingenti, neque est possibile ut simul sint ambe uere; sed cum uera est una, falsa est alia. Et subcontrarie diuidunt uerum a falso etiam in necessaria et impossibili, et sunt simul uere in contingenti, et cum una est falsa, reliqua est uera de necessitate. Et exemplum falsitatis ambarum contrariarum simul in contingenti est sermo noster «omnis homo est albus», «nullus homo est albus». Et exemplum ueritatis ambarum | subcontrariarum est sermo noster «qui dam homo est albus», «quidam homo non est albus». Sed indefinite iam possibile est quod sint ambe uere simul in materia contingenti; et iam possibile est ut sit iudicium earum iudicium contrariarum. Et causa in illo est quia a et + b + et quod stat loco earum in aliis linguis aliquando significant super hoc quod significant clausure uniuersales et quandoque significant super hoc quod significant clausure particulares. Cum ergo significant super hoc quod significant clausure uniuersales, est potentia *uel uis* eius sicut uis contrariarum. Et cum significant super hoc quod significant clausure particulares, est uis eius sicut uis subcontrariarum. Et illud est quia iam possibile est ut sint ambe uere simul «homo est albus», «homo non est albus», cum significant a et + b + quod significat clausura particularis; et iam possibile est ut sint ambe false, cum significant a et + b + quod significat clausura uniuersa lis. [25] Et possibile est quidem ut reperiantur modi harum oppositarum in dispositione | qua disponantur ex diuisione sua ueri et falsi semper, et ut sint uere quedam ipsarum simul, et sint false quedam ipsarum simul, cum obseruatur in eis ut accipiatur affirmationi uni ipsarum negatio una et negationi uni affirmatio una, cum reliquis condicionibus que dicuntur, non cum accipitur | affirmationi uni plus quam una negatio, ita ut accipiatur affirmatiue uniuersali negatiua uniuersalis et negatiua particularis, sicut si accipiamus oppositum sermonis nostri «omnis homo est albus», «nullus homo est albus» et «non omnis homo est albus», aut accipiatur negatiue uniuersali affirmatiua particularis et affirmatiua uniuersalis, ita ut accipiamus oppositum sermonis nostri «nullus homo est albus», «quidam homo est albus», «omnis homo est albus». Et est quidem illud ita, quia negatio una quippe est negatio affirmationis unius et similiter affirmatio una est affirmatio unius negationis. Et significatio super illud est quod negatiua quidem negat intentionem predicati eiusdem quam affirmauit affirmatiua a re subiecti eiusdem cui affirmauit affirmatiua, equaliter *siue* sit illud subiectum ex intentionibus uniuersalibus aut | ex intentionibus singularibus, cui coniungitur clausura uniuersalis aut particularis; quoniam si est predi catum in affirmatione preter predicatum in negatione, et subiectum in ea preter subiectum in negatione, est illi affirmationi negatio alia, atque illi negationi affirmatio alia. Et affirmatio et negatio erit una, cum est id quod significat eam dictio predicati et subiecti in ambabus unius intentionis, equaliter *siue* sit subiectum intentio particularis aut uniuersalis, coniungatur cum intentione uniuersali clausura uniuersalis | aut non coniungatur cum ea: uerbi gratia «omnis homo est albus», «non omnis homo est albus», «homo est albus», «homo non est albus», cum ponimus quod «homo» et «albus» significent super unam intentionem. [26] Et cum est dictio subiecti in ambabus aut predicati non significans super intentionem unam, non est affirmatio una neque negatio una; uerbi gratia, si posuit ponens homini et equo nomen unum quod sit uerbi gratia «tunica», et dicat «tunica est alba», «tunica non est alba», non erit hec affirmatio una, neque hec negatio una. Et illud est quia sermo noster tunc «tunica est alba» significat super duas affirmationes, quoniam significat super hoc quod significat «homo est albus» et «equus est albus», que sunt due enuntiationes, non una. Et similiter sermo noster «tunica non est alba» significat super duas negationes, que sunt sermo noster «equus non est albus» et «homo non est albus». Et est quidem illud ita, propterea quia fuit dictio equiuoca, que est sermo noster «tunica». Et propter hoc enuntiatio cuius predicatum aut subiectum aut | ambo simul est nomen equiuocum, non est una sed enuntiationes multe, quarum numerus est numerus intentionum quas significat nomen equiuocum. Et cum sit hoc ita, ergo oppositarum que erunt ex huiusmodi enuntiationibus nominum equiuocorum scilicet contradictoriarum et singularium -, non oportet ut sit una duarum uera et altera falsa. Et dicetur in eo quod ueniet post, | quando erunt enuntiationes quarum subiectum et predicatum | est plurium intentionum, enuntiatio una et quando non erunt. [27] Hic ergo oportet quod tres dispositiones condicionentur in oppositis, et tunc inueniuntur in oppositione sicut disposuimus. Vna quarum est quod sit predicatum et subiectum in ambabus unum ex omnibus partibus, non quod sit acceptum in una qualibet earum in una parte et in alia preter illam partem. Et secunda est ut sit affirmatio in ambabus una et negatio una. Et tertia est ut ponatur oppositum affirmationi uni negatio una. Ergo iam ostensum est ex hoc quando erunt opposite, et quot sunt modi oppositarum, et qualis est earum dispositio in opposi tione. [28] Et dicemus quod harum oppositarum, que diuidunt uerum et falsum semper in omnibus materiis, sunt singulares et contradictorie. In rebus quidem inuentis in tempore presenti et inuentis in preterito, oportet ergo de necessitate quod sit diuisio ipsarum in uerum et falsum, ita ut sit una duarum in seipsa uera et altera falsa, siue *equaliter* sciamus ueram a falsa aut non sciamus. Et illud est quia esse Petrum inuentum nunc aut non inuentum, manifestum est per se quod unus horum sermonum de necessitate est uerus et alter falsus, siue complete sciamus ueritatem a falsitate aut non, cum sit complete inuentionis in seipso. Et similiter est res | in rebus preteritis et in rebus necessariis, in quibus non condicionatur in inuentione ipsarum tempus. [29] Sed rerum quidem inuentarum in tempore futuro que sunt res possibiles, non est diuisio in uerum et falsum secundum complementum in seipsis. Et illud est quod res in huiusmodi oppositis in hac materia non euadit a diuisione: quidem ut sint diuise in ueritatem et falsita tem, aut non sint. Deinde si sint diuise in ueritatem et | falsitatem, ergo illud est secundum complementum, aut | preter complementum. Et si sint non diuise in uerum et falsum, aut sunt quidem ambe opposite uere simul, aut ambe false simul, aut inuenitur in ambabus utrumque simul. [30] Si ergo omnis affirmatio et negatio diuidit uerum a falso secundum complementum in se, oportet in omni re quod sit inuenta aut non inuenta; oportet ergo secundum hoc, cum dicit homo de re aliqua de rebus futuris, quod erit, et dicit alius, quod non erit, quod sit unus duorum sermonum uerus et alter falsus. Et illud est quia non est possibile ut inueniantur due res simul, scilicet esse et non esse. Et est quidem natura inuenti *entis* sequens sermonem uerum, et sermo uerus sequens ipsum, quoniam, si dicit homo de re quadam quod est alba, et est ueridicus, oportet quod extra animam sit res alba; et si est falsus, oportet quod sit non alba. Et si est sermo noster quod ipsa non est alba, et est uerus, oportet quod sit extra animam non alba; et si est falsus, oportet quod sit extra animam alba. Et similiter est conuersum huius. Et est quia, si est res extra animam alba, oportet quod sit sermo uerus de ea quod est alba, et falsus quod non est alba; et si est res extra animam non alba, sermo uerus in ipsa est quod non est alba, et falsus quod est alba. [31] Si ergo affirmatio et negatio opposite separant uerum a falso in rebus futuris, secundum quod una duarum sit perfecte inuentionis in se, ergo et res future necessarie sunt in inuentione earum et non erit hic aliquid inuentum per accidens et preter causam completam, neque inuenitur aliquid de quo dicatur quod sit possibile ut sit et quod non sit, sed erit essentia rei aut non essentia necessario. Et illud est necessarium propter sermonem ueri et falsi in una oppositarum completum in se. Et illud, quia non transit ut exeat ex ipsis ad inuentionem | illud quod est non uerum, ex affirmatione sit aut negatione; quia si transit *est possibile* illud, non est uerum in una oppositarum perfecte inuentionis in se. Et cum non erit uerum aut falsum in oppositis perfecte inuentio nis in se, est possibilis essentia rei et non essentia | eius secundum exemplum unum, quod quemadmodum, cum est possibilis essentia rei aut non essentia eius super exemplum unum, non erit uerum et falsum in oppositis dictis de eis perfecte inuentionis in se; et non erit res in affirmatione magis quam in negatione, neque in negatione magis quam ipsa sit in affirmatione; et non fit sic propter affirmantem illam neque propter negantem illam. [32] Et opus est secundum hoc, si sit aliquid ex rebus album in aliquo tempore, quod sit sermo in eo, priusquam fiat album, quod fiet album, sermo uerus et | necessarius. Et similiter erit sermo in omni re futura, antequam sit, quod erit, sermo uerus, quemadmodum est in ea in instanti sue essentie, donec sit ueritas sermonis, quod ipsum est inuen tum in inuento presenti, sicut ueritas sermonis, quod ipsum erit in futuro. Ergo cum sit illud ita, non est possibile in re possibili, quod est non inuentum nunc et dicitur in ea quod inuenietur, ut non inueniatur. Et illud quod est non possibile quin inueniatur, impossibile est quin inueniatur. Et illud quod impossibile est quin inueniatur, oportet quod inueniatur. Et quod oportet, est necessarium in essentia. Omnia ergo sunt necessarie inuentionis. Cum ergo sit ita, non est hic aliquid quod renouetur per accidens, neque aliquid paratum ut sit et non sit. Et illud est quod illud quod renouatur per accidens, est secundum hanc disposi tionem, scilicet quia esse eius non est oportunum necessarium, quem admodum id cuius esse aut non esse est oportunum de necessitate, non renouatur per accidens. [33] Et etiam non transit ut dicamus quod affirmatio et negatio aggregen tur in rebus futuris (donec sint uere simul), et non auferuntur ab eis (donec sint ambe false simul); uerbi gratia, ut sit sermo noster in aliquo quod est possibile ut sit, et sermo noster quod est possibile quod non sit, ueri simul aut falsi simul. Quoniam, si essent falsi simul, sequeretur ex hoc quod non sint contradictorie diuidentes uerum a falso in omnibus rebus. Et hoc est cu|ius iam ostensum est contrarium. Et similiter sequitur, si sint ambo simul ueri. Et etiam quia sequitur, si fuerint ambo ueri simul, ut sit aliquid inuentum et priuatum simul, quod est impossibile, cum hoc quod aufertur etiam natura possibilis. Et si essent ambo falsi simul, sequeretur ut sit aliquid non inuentum neque priuatum. [34] Et hoc est quod sequitur ex impossibili, si posuerimus oppositas, que diuidunt uerum a falso in omnibus materiis, diuidentes ea secundum complementum in rebus futuris, aut non diuidentes, si sint uere simul aut false simul. Et est manifestum quod sequuntur repugnantie multe ad sublationem nature possibilis et positionem nostram quod res future omnes sunt necessarie. Quarum prima est quod destruitur cogitatio ad auferendum aliquid ut cadat aut conatus ad bonum uenturum: in esse illius quod apparet homini quod, si faciat illud quod oportet, erit quod oportet, et si non faciat illud quod oportet, non erit quod oportet, est res falsa et credulitas corrupta, donec consequatur hoc ex repugnantia: quod, si uidet homo aliquis in aliquo renouabili et iudicat quod illud renouabitur in decem milibus annorum, uerbi gratia, | et incipiat in numeratione causarum affirmationis renouationis illius et esse eius in hac distantia longa (si uiuat in ea homo), et uideat alius in hac eadem distantia in | impossibilitate renouationis | eius et speculetur in toto isto tempore in numeris causarum que prohibent renouationem eius, erit actio uniuscuiusque ipsorum inutilis et uana et cogitatio cadens sine intentione. Et illud est quia uerum ipsorum duorum in se oportet de necessitate ut sit inuentum, equaliter cogitet unus ipsorum in uanitate ipsius, et alius in essentia ipsius, aut non cogitet aliquis ipsorum in illo; quoniam oportet, secundum hoc, quod non sit uoluntas causa renoua tionis alicuius rei, sed omnia currant cursu eorum per naturam et secundum quod est eis ex una duarum contradictoriarum, et si non uideat uidens in inuentione rei ex illo aut prohibeat inuentionem ipsius. Et erit iudicium illius qui uidit in re decem milibus annorum, iudicium illius qui uidit in ea tempore paruo, quodcumque sit tempus; sed erit iudicium eius iudicium illius qui non uidet in ea penitus. [35] Et hec omnia sunt in fine repugnantie et diuersa ab eo in quo creati sumus. Et illud est quod nos uidemus, quod hic sunt res renoua tionis quarum principium est cogitatio et acceptio desiderii ad ipsa. Iamque apparet etiam in rebus que fiunt, quod in eis sunt res que secundum suam naturam sunt apte ut sit ex eis aliquid et eius opposi tum equaliter, scilicet quod est possibile ut sint ex eis res aut non sint secundum equalitatem, et hoc ex parte agentis et recipientis simul. Et exemplum illius est quia uestis iam possibile est ut dilanietur antequam perueniat ei inueteratio, et iam possibile est in ea ut non dilanietur sed inueteretur. Et illud est quod possibile harum duarum intentionum in ueste est secundum equalitatem ex parte agentis et recipientis. Et similiter currit res in omnibus rebus generatis in hac materia, in quibus est hec species possibilitatis et potentie. [36] Et cum sit hoc ita, manifestum est quod non sunt omnes res necessarie, sed apparet quod res sunt duobus modis: aut necessarie aut possibiles. Et possibiles sunt tribus modis: aut possibiles secundum equalitatem (et sunt in quibus non est inuentio rei dignior priuatione eius, neque priuatio eius dignior | inuentione ipsius); aut possibiles secundum plurimum (et sunt in quibus est unum oppositorum dignius ut sit quam secundum *<secundum> inuentionem* et erit renouatio secundi secundum minus); et huic generi inueniuntur due species simul ex possibili, scilicet que est secundum plus et que est secundum minus. [37] Et necessariarum quidem sunt necessarie absolute: et ille sunt res inuente semper aut priuate | semper; et necessarie non absolute: et ille sunt res inuente necessario in tempore quo est earum essentia aut res quarum priuatio est necessaria in tempore in quo sunt priuate. Et iste sunt duorum modorum: aut res quarum predicata sunt necessarie inuentionis in suis subiectis, dum durant subiecta eorum inuenta (uerbi gratia: inuentio rationis homini cuidam, cum inuenitur ille homo), aut res priuate, dum durant subiecta earum non inuenta, et res quidem inuente dum durant ipse inuente (uerbi gratia: inuentio hominis dum durat inuentus). [38] Et cum sint hee diuisiones nature inuenti et oporteat ut sit pars negationis et affirmationis ad uerum et falsum conueniens ei quod est inuentum extra animam, manifestum est ergo | quod propositiones de futuro que separant uerum a falso in omnibus materiis, ipse quidem diuidunt uerum a falso in modis rerum necessariarum secundum com plementum in se, scilicet super hoc quod uerus illorum duorum et falsus completur in se extra animam, etsi non compleatur nobis scientia ipsorum et ignoremus quomodo sit res in eo. Sed in materia quidem contingenti in rebus futuris, etiam ipse diuidunt uerum a falso. Et illud est quia oportet ut inueniatur | una duarum contradictoriarum in eo quod est futurum, sed non determinate *secundum complementum* in se, uerum secundum quod sunt in natura ipsarum ex priuatione deter minationis, sicut sunt ipse apud nos. Et propter hoc non est possibile ut determinetur in hoc genere scientia, cum sit res in seipsa ignota. Verum possibile quod est secundum plus, non ad utrumlibet, una quidem oppositarum dignior est ut sit uera quam secunda, cum sit essentia eius dignior quam non essentia. Et in hoc genere, possibile est ut compleatur scientia in renouatione renouandi ante ipsius renouationem, scilicet in renouatione de cuius proprietate est ut renouetur secundum plus. Comprehendit ergo omnia opposita, de quorum duorum proprietate est ut diuidant uerum a falso, <...> in rebus futuris in materia contingenti, non secundum complementum. Sed in contingenti quidem illo quod est secundum equalitatem, non est unum oppositorum | dignius ut sit uerum quam aliud. Sed in eo quod est possibile secundum plus, unum oppositorum dignius est ut sit uerum quam aliud. Et in contingenti quidem secundum minus: ut sit falsum unum oppositorum, dignius est quam secundum. [39] Iam ergo manifestum est ex hoc quomodo diuidunt opposita uerum et falsum in omnibus rebus. Et illud in eis de quarum proprietate est ut diuidant uerum a falso semper. Et ipsa sunt contradictoria et singularia. <Differentia secunda*> [sic!] [40] Et postquam enuntiationum quedam sunt binarie (et sunt ille quarum predicatum est uerbum) et quedam trinarie (et sunt ille quarum predica tum est nomen), et nominantur quidem ille quarum predicatum est uerbum binarie (quia sunt composite ex predicato et subiecto tantum) et nominantur ille quarum predicatum est nomen trinarie (quia sunt composite ex subiecto et uerbo coniunctiuo et predicato), et [est nomen et] nomen et uerbum, ex quibus componuntur enuntiationes, aut sunt determinata aut non determinata, manifestum est ergo quod omnis enuntiatio binaria est composita: aut ex nomine finito *et determinato* et uerbo finito (sicut sermo noster «homo inuenitur»), aut ex nomine infinito et uerbo infinito (sicut sermo noster «non homo non inueni tur»), aut ex nomine finito et uerbo infinito (sicut sermo noster «homo non inuenitur»), aut ex | nomine infinito et uerbo finito (sicut sermo noster «non homo inuenitur»). Verum uerbum infinitum non currit consuetudo ut agatur in similibus hiis enuntiationibus, scilicet binariis. Et illud est quia non discernitur in eis locus partis negatiue a loco partis declinationis, cum sit locus partis negatiue in ipsis ipse idem locus partis declinationis. Et propter hoc non inuenitur in linguis in quibus | aguntur declinate, enuntiatio binaria in qua sit uerbum infinitum. Et propter hoc cadunt ex modis istis enuntiationum quatuor duo modi: modus in quo est nomen predicati et subiecti infinitum, et modus in quo est nomen predicati infinitum. Et remanent duo modi. Erunt ergo opposi tiones que sunt in eis due et propositiones quatuor. Cum ergo multipli cauerimus has duas combinationes oppositionum in sex paria opposi tionum precedentium, erunt oppositiones in enuntiationibus binariis duodecim et enuntiationes uiginti quatuor. Et quia in unaquaque enuntiationum binariarum aut est uerbum significans cum tempore presenti aut futuro aut preterito, cum ergo multiplicauerimus hec tria in uiginti quatuor enuntiationes, erunt enuntiationes inuente in isto genere septuaginta et due enuntiationes et triginta sex oppositiones. Si ergo multiplicauerimus eas in tres materias, que sunt contingens et necessaria et impossibilis, erunt propositiones aggre|gate ex hoc ducente et sexde cim. [41] Sed enuntiationes quidem trinarie sunt duplum enuntiationum bina riarum et oppositiones earum duplum oppositionum ipsarum. Et illud est quia proueniunt | in eis modi quatuor oppositionum, scilicet: modus in quo erit nomen subiecti et nomen predicati finitum (et est que scitur per simplicem, sicut sermo noster «homo inuenitur iustus», «homo non inuenitur iustus»); et modus in quo erunt ambo nomina infinita (sicut sermo noster «non homo inuenitur non iustus», «non homo non inuenitur non iustus»); et duo modi reliqui, scilicet quorum unus est finitus et alius infinitus, et illud est, ut sit subiectum aut predicatum, et eorum oppositi. [42] Et enuntiationes trinarie, quarum subiectum est nomen finitum et predicatum earum aut nomen finitum aut infinitum, cum ponuntur cum ipsarum oppositis in figura habente quatuor latera, et ponuntur oppo site ipsarum super duo latera in latitudine lamine, et non opposite super duo latera que sunt in longitudine tabule, ita ut sit affirmatiua simplex cum negatiua declinata super latus unum et negatiua simplex cum affirmatiua declinata super latus unum etiam, inuenitur dispositio enun tiationum declinatarum cum simplicibus in consecutione, sicut disposi tio enuntiationum priuatiuarum cum simplicibus in consecutione. Et non inuenitur dispositio priuatiuarum ex declinatis, sicut dispositio declinatarum ex simplicibus, et illud in omnibus modis oppositionum sex. Et uolo in enuntiationibus priuatiuis hic enuntiationes, quarum predicatum significat priuationem cuius precessit descriptio, sicut sermo noster «homo est ignorans», aut perturpius duorum contrariorum, sicut sermo noster «homo est iniustus». Consideremus ergo de hoc primo in indefinitis et ponamus eas in figura habente quatuor latera, sicut condicionauimus, et ponamus etiam priuatiuas sub declinatis, sicut posuimus declinatas cum simplicibus, et illud ut addamus figure habenti quatuor latera figuram aliam configuratam figure <...> in uno laterum ipsius; uerbi gratia, quia nos ponemus figuram a b g d, et ponamus figuram ei continuam | g d e z, et ponamus super latus a b affirmatiuam simplicem et oppositam eius, que sunt «homo inuenitur iustus», «homo non inuenitur | iustus», et super latus g d negatiuam declinatam et eius oppositam, que sunt «homo non inuenitur non iustus», «homo inuenitur non iustus», et super latus e z negatiuam priuatiuam et eius oppositam, que sunt «homo non inuenitur iniustus», «homo in|uenitur iniustus». Cum ergo considerantur hee enuntiationes secundum hanc positionem: a homo inuenitur iustus b homo non inuenitur iustus g homo non inuenitur non iustus d homo inuenitur non iustus e homo non inuenitur iniustus z homo inuenitur iniustus inueniuntur ille que sunt super latera ipsius in latitudine lamine non consequentes, propterea quia sunt opposite. Iamque sciuisti in eo quod precessit dispositionem ipsarum in oppositione. [43] Et cum consideratur illud quod est super latus ipsius in longitudine tabule, inuenitur negatiua declinata consequens in ueritate affirmatiuam simplicem et non conuertitur res in eis. Et illud est quia, cum uerus est sermo noster | «homo inuenitur iustus», uerum est dictum nostrum «homo non inuenitur non iustus». Et non sequitur, cum uerum est dictum nostrum «homo non inuenitur non iustus», ut sit uerum dictum nostrum «homo inuenitur iustus», quia dictum nostrum «homo non inuenitur non iustus» est uerum de homine iusto et de homine non disposito per iustitiam neque per iniustitiam, qui est paruulus, et de homine non ciuili. Ergo negatiua declinata communioris est ueritatis quam affirmatiua simplex, propterea quia ipsa est uera de tribus et affirmatiua simplex de uno. Sed cum inuenitur commune, non sequitur ut inueniatur proprium, sicut sequitur ex inuentione proprii inuentio communis. Verbi gratia «animal» et «homo»: homo namque cum inuenitur, inuenitur animal; sed non sequitur, cum inuenitur animal, ut inueniatur homo. [44] Et negatiua quidem simplex cum affirmatiua declinata inuenitur in ueritate per conuersum huius, scilicet quod negatiua simplex sequitur affirmatiuam declinatam et non conuertitur; et illud est quia negatiua simplex communioris est ueritatis quam affirmatiua declinata, cum sit dictum nostrum «homo non inuenitur iustus» uerum de homine crudeli et de homine qui non est iniustus neque iustus (qui est non ciuilis) | et de paruulo. Sed dictum nostrum «homo inuenitur non iustus» uerum est de iniusto tantum, propterea quia dictum nostrum «non iustus» significat priuationem et priuatio est ablatio alicuius rei ab eo de cuius proprietate est ut inueniatur in eo in tempore illo de cuius proprietate est ut inueniatur ei in illo, sicut diffinitum est prius. Ergo affirmatiua declinata uerificatur per unum et negatiua simplex per tria. [45] Sed cum consideratur quidem consequentia ipsarum in falsitate, inuenitur res secundum conuersum huius, scilicet quia affirmatiua sim plex sequitur ex negatiua declinata. Et illud est quia negatiua declinata est proprioris falsitatis quam affirmatiua simplex, quoniam dictum nostrum «homo inuenitur iustus» est falsum | de iniusto et de homine qui non est iustus neque iniustus. Sed dictum nostrum «homo non inuenitur non iustus» est quidem falsum de iniusto tantum. Et similiter componitur dispositio in consequentia negatiue simplicis cum affirma tiua declinata in falsitate, e conuerso consequentie ipsarum in ueritate, scilicet quod consequens in eis redit consecuta. [46] Et cum consideratur priuatiua cum simplicibus in hac consequentia, inuenitur dispositio ipsarum in uero et falso sicut dispositio declinate cum simplici. Verum quidem, ille que sunt super dyametrum qui est dyametrum A D, sunt contrarie ex parte materiarum, et tu scies dispositionem ipsarum in eo quod est futurum. [47] Et cum ponuntur reliqui modi oppositarum hac positione, inuenitur dispositio ipsarum in consequentia dispositio una, scilicet contradicto riarum, et singularium, et contrariarum, et subcontrariarum. Sed dispo sitio quidem illarum que sunt super dyametros in modis diuersificatur. Et illud quia ipsarum quedam sunt, que sunt possibiles ut sint uere ambe simul, et ipsarum quedam, que sunt possibiles ut sint false ambe simul. Et Aristotiles non rememoratur istarum, nisi illarum quarum rememorati sumus tantum. Et reseruauit sermonem in eis ad librum sillogismi. Et canon communis in scientia harum consequentia rum est quod omnes propositiones istarum (que sunt conuenientes in quantitate - que est signum - et diuersificantur in qualitate - que est negatio et affirmatio -) sunt consequentes se, scilicet quod communior ipsarum sequitur propriorem. Sed ille quidem in quibus non est conse quentia, sunt opposite secundum modum | contrarietatis et secundum modum contradictoriarum, sicut dictum est. [48] Et enuntiationum trinariarum, cum accipitur subiectum per nomen infinitum et predicatum aliquando per nomen finitum et aliquando per nomen infinitum, renouantur in hoc genere simplices | et declinate, affirmatiue et negatiue, preter predictas. Et erunt simplices in eis, quarum predicatum est nomen finitum (sicut fuit in modo primo simplicium); et declinatarum, quarum predicatum est nomen infinitum. Et illud est quo niam animaduertentia propositionis in esse ipsam simplicem aut declina tam est ex parte | predicati, non ex parte subiecti. Erit ergo simplex affirmatiua in hoc genere sicut dictum nostrum «non homo inuenitur iustus», et eius negatiua «non homo non inuenitur iustus». Et erit declinata ipsius affirmatiua dictum nostrum «non homo inuenitur non iustus»; et erit negatiua «non homo non inuenitur non iustus». Et est manifestum quod iste due opposite, que renouantur in hoc genere trinariarum - scilicet quarum subiectum est nomen infinitum - sunt preter oppositas que renouantur in modo propositionum quarum subiectum est nomen finitum, quia subiectum istarum est priuatio subiecti illarum. Iamque expositi sunt modi priuationis, quos significat nomen infinitum in alio loco. [49] Et isti modi enuntiationum, cum fiunt negatiui, non stabit pars negatiua loco partis *littere* declinationis in eis, neque currit una earum a compari suo. | Sed oportet quod ordinetur littera *uel parti cula* negationis in eis: aut in habentibus signa, cum signo (sicut est dispositio in modo primo enuntiationum trinariarum); aut in indefinitis et singularibus, cum uerbo inuentionis. Sed pars quidem declinationis ordinatur in eis semper cum subiecto, donec sit quidem in enuntiationi bus simplicibus huius generis iterata pars negationis bis (et hoc cum signo in enuntiationibus significatis et cum subiecto, et cum uerbo inuentionis et cum subiecto in indefinitis et singularibus); sed in decli natis iteratur ter: cum signo et uerbo inuentionis, <...>, et tertio cum predicato. Et non currit una partium negationis in eis ab alia. Verbi gratia, quia negatio dicti nostri <...> «omnis non homo inuenitur non iustus» est dictum nostrum «non omnis non homo inuenitur non iustus». Et illud per hoc ut inueniamus in hoc cum parte negationis in tribus locis, non per hoc ut inueniamus cum ea in duabus locis, ita ut dicamus «non omnis homo inuenitur non iustus». [50] Et similiter est dispositio in binariis que sunt in hoc genere, scilicet in simplicibus ipsarum, quoniam iam diximus quod non inuenitur ex eis declinata secundum significationes linguarum scitarum. Quoniam pars negationis in hoc etiam oportet ut ordinetur in eis bis, semel cum subiecto et semel cum signo in habentibus signum, aut cum uerbo ipso in singularibus | et indefinitis; neque sufficit in uno eorum absque secundo. Verbi gratia: quia quemadmodum negat dictum nostrum «omnis homo ambulat» (et est cuius subiectum est nomen finitum) dictum nostrum «non omnis homo ambulat», similiter negat dictum nostrum «omnis non homo ambulat» dictum nostrum «non omnis non homo ambulat», non dictum nostrum «non omnis homo ambulat» neque «non omnis homo non ambulat». Quoniam pars negationis non stabit loco partis declinationis, neque pars declinationis stabit loco illius, cum unaqueque ipsarum auferat ab enuntiatione aliquid preter id quod auferat alia. Et illud est quia pars negationis in habentibus signa aufert quidem iudicium uniuersale, quod continet signum uniuersale, et iudicium particulare, quod continet signum particulare. Sed pars qui dem declinationis aufert subiectum uniuersale, non iudicium uniuersale. Et illud est quia signum uniuersale coniunctum cum enuntiatione non significat quod intentio subiecti est uniuersalis, ut auferat ablatio eius ablationem intentionis uniuersalis subiecti, sed significat quidem quod iudicium intentionis uniuersalis est uniuersale. Et illud est manifestum in indefinitis, quoniam non esse eas non habentes signa est ex eo quod non facit oportere ut sint intentiones subiecti in eis uniuersales, cum sit significatio dictionum super eas significatio uniuersalis; uerbi gratia «homo est | iustus», «homo non est iustus». Dictio enim que est «homo» significat intentionem uniuersalem, quamuis non coniungatur ei dictio «omnis»; et si esset dictio «omnis», que significaret quod intentio est uniuersalis, esset dictio «homo» non significans intentionem uniuersalem, nisi quando | coniungeretur ei «omnis». Et propter hoc oportet ut coniungatur pars negationis in enuntiationibus signi ficatis, quarum subiecta sunt nomina infinita, consequentes sint aut diuerse, cum signo, et redeat pars negatiua | secundo cum subiecto; et si erunt declinate, redeat tertio cum predicato. Et si erunt non declinate, sufficit reditio eius cum subiecto. Iamque uenient loca in materia contingenti in quibus est partis declinationis potentia, potentia partis negationis in diuisione ueritatis; et uenient loca in quibus non sequitur illud. [51] Et locus quidem in quo est potentia partis declinationis, potentia partis negationis, est enuntiationes singulares, cum sint subiecta ipsa rum inuenta et in tempore, de cuius proprietate est ut disponantur per habitum et priuationem oppositam; uerbi gratia, quia, cum queritur an Sortes est iustus aut non iustus, et erit responsio in eo uera quod non est iustus, et respondet respondens loco dicti nostri quod ipse non est iustus, quod ipse est non iustus, quoniam potentia dicti nostri hic «non iustus» est potentia dicti nostri «non est iustus», cum sit «Sortes iustus» aut «non iustus», | cum accidit quod inueniantur in eo condiciones predicte, diuidentes uerum a falso, sicut diuidit ea dictum nostrum «Sortes est iustus», aut «non est iustus». [52] Iamque possibile est in huiusmodi loco (sicut dicunt expositores) cum erit intentio querentis ut concedatur a respondente propositio affirma tiua et responderit ei per negatiuam, ut accipiat propositionem declina tam equipollentem negatiue loco ipsius, et proficiet in ea, cum posuerit eam in sillogismo, in loco in quo proficit ei affirmatiua, non negatiua, sicut est minor in figura prima; quoniam minor, cum est negatiua in figura prima, non proficit per eam in conclusione, sicut ostendetur in libro sillogismi. Iamque prodest querenti per hanc cautelam et cum uoluerit concludere neganti aliquid contradictorium. Sed quod exposui mus nos in hoc loco, est ostensio in intentione huius libri. [53] Sed locus quidem in quo non est potentia partis declinationis, cum coniungitur cum habitu, potentia partis negatiue in diuisione ueri et falsi, est enuntiationes uniuersales in hac materia, sicut si queratur an omnis homo est sapiens aut non omnis homo est sapiens, et respon deatur loco dicti eius «non omnis homo est sapiens», «omnis homo est non sapiens». Et illud est quia illud quod opponitur dicto nostro «omnis homo est sapiens» oppositione qua separatur uerum a falso semper, est dictum nostrum «non omnis homo est sapiens», non dictum nostrum «omnis homo est non sapiens», cum sit dicti nostri «sapiens» et «non sapiens» potentia, potentia contrariarum, que sunt dictum nostrum «omnis homo est sapiens», «nullus homo est sapiens»; et contrarie sunt ambe false simul in hac materia, ut ostensum est prius. [54] Et oppositio que est inter nomen finitum et nomen infinitum, et uerbum finitum et infinitum, non est ex genere oppositionis affirmatio nis et negationis, quoniam dictum nostrum «non homo» non significat in linguis in quibus usitantur huiusmodi nomina id quod significat dictum nostrum «non est homo», quoniam dictum nostrum «non est homo» significat subiectum a quo negatur humanitas, quamuis non sit euidens in hoc dicto. Est ergo propter hoc sermo compositus. Et similiter significat dictum nostrum «non est sanus». Sed dictum nos trum «non homo» et «non sanus» non significat quidem negationem, cum dicitur absque coniunctione nominis neque uerbi euidentis, sed significat dictum nostrum «non homo» priuationem | humanitatis et dictum nostrum «non sanus» priuationem sanitatis, que est intentio simplex, quam significat | «egritudo». Et apparet quod non est signi ficatio eius significatio negationis, eo quod negatio est uera aut falsa. Sed dictum nostrum «non homo» quidem non est uerum neque falsum. | Et illud est quia, cum est dictum nostrum «homo» non uerum neque falsum donec <...> coniungatur cum eo «inuenitur», cum eo quod significat habitum et formam inuentam, dignius est ut sit dictum nostrum «non homo» non significans uerum aut falsum, cum non significat inuentionem finitam, sed significat inuentionem infinitam. [55] Et enuntiationum quarum subiectum est nomen infinitum, inuenitur dispositio simplicium ex ipsis et | declinatarum consequentium se, sicut dispositio simplicis cum declinata in enuntiationibus quarum subiectum est nomen finitum. Et illud est quod «omnis non homo inuenitur non iustus» (que est declinata affirmatiua in hoc genere) est significans id quod significat dictum nostrum «non inuenitur aliquid ex eo quod est non homo iustum», que est negatiua simplex. Et non est inter modum enuntiationum, scilicet illarum quarum subiectum est nomen infinitum et inter modum enuntiationum quarum subiectum est <...> finitum consequentia neque oppositio. [56] Et cum mutatur ordo nominis subiecti aut predicati aut uerbi copu lantis in enuntiationibus trinariis, aut nomen subiecti aut predicati aut uerbi - in binariis, ita ut precedat ex eis de cuius proprietate est ut sequatur <...> inueniatur in eo ante, et uniuersaliter, ut permutetur ordo ipsorum et remaneat predicatum in eis predicatum et subiectum, subiectum, enuntiatio remanet una et eadem, seruata ueritate si fuerit uera, aut falsitate si fuerit falsa. Et exemplum illius est dictum nostrum «inuenitur homo iustus», «inuenitur iustus homo», quoniam ista enun tiatio est una et eadem, et cum dicitur «Sortes stat» et «stat Sortes», quoniam nisi essent enuntiationes in quibus non diuersificantur nisi partes earum secundum prioritatem et posterioritatem enuntiationes une, sequeretur quod esset uni enuntiationi plus una negatione. Iamque manifestum est quod non est uni affirmationi nisi una negatio. Et illud est quia, si non dicitur «homo iustus inuenitur» idem cum dicto nostro «inuenitur iustus homo» enuntiatio una sed enuntiationes due diuerse intentione, et est negatio dicti nostri «inuenitur homo iustus» dictum nostrum «non inuenitur homo iustus», et negatio dicti nostri «homo iustus inuenitur» «homo iustus non inuenitur», et <---> negatio dicti nostri «inuenitur homo iustus», sequitur ut inueniantur | dicto nostro «inuenitur homo iustus» due negationes, quarum una est dictum nostrum «non inuenitur homo iustus» et alia est «non inuenitur iustus homo», et est negatio enuntiationis quam posuimus esse diuerse intentionis a dicto nostro «inuenitur homo iustus» et est dictum nostrum «inuenitur iustus homo». Iamque manifestum est quod nomen et uerbum, que sunt partes enuntiationis, cum mutatur ordo in dicto a consuetudine currente in illa lingua, scilicet ab ordine qui est pulchrior, et remanet predicatum predicatum et subiectum subiectum, quod rema net illa enuntiatio eadem. [57] Et cum affirmatur nomen unum nominibus multis aut affirmantur nomina multa nomini uni, aut negatur unum nomen a nominibus multis aut negantur nomina multa a nomine uno, non erit illa affirma tio affirmatio una neque illa negatio negatio una: sicut, cum affirmatur nomen unum nomini uni aut negatur ab eo, non est una affirmatio neque una negatio donec <...> sit intentio, quam significat dictio illa <...>, una, sicut dictum est in hiis que precesserunt, nisi fuerint illa nomina | multa significantia unam intentionem. Et illud, ut sint illa nomina <...> synonyma - et sunt quorum unumquodque significat eandem intentionem - aut sit quod significant nomina multa partes diffinitionis aut descriptionis unius rei, sicut dictum nostrum «homo est animal», «homo est rationale», quoniam aggregatum ex hiis duobus predicatis est diffinitio hominis, et illud est quoniam homo est animal rationale; et similiter etiam si est descriptio eius, uerbi gratia «homo est animal» et «homo est bipes», quoniam aggregatum est descriptio hominis, que est «animal bipes». Et dictio «homo» significat significa tione aggregata id quod significat unusquisque duorum sermonum separatim. Si ergo erunt predicata multa aggregatio quorum non est unum, non erit affirmatio eorum affirmatio una neque negatio eorum negatio una. Et similiter, si erunt subiecta multa de quibus predicatur predicatum unum, non est illa affirmatio una | neque negatio una. Et exemplum illius est predicatio nostra de homine, quoniam | ipse est albus et quod ambulat, quoniam ista duo, cum predicantur coniuncta de homine et dicitur «homo albus ambulat», non significat unam intentionem nisi per accidens. Et dispositio in hoc est sicut dispositio in predicato, quod est dictio equiuoca, significans plus una intentione, | cum predicatur de subiecto uno, et de omni subiecto, quod est dictio equiuoca, cum predicatur unum predicatum significans intentionem unam, scilicet quia, sicut enuntiatio cuius predicatum est dictio equiuoca non est enuntiatio una, neque enuntiatio cuius subiectum est secundum huiusmodi dispositionem est enuntiatio una, similiter est dispositio in enuntiatione in qua affirmantur intentiones multe per nomina diuersa subiecto uni, aut illa in qua affirmatur unum predica tum subiectis multis que significantur per nomina diuersa, cum non erit coniunctum ex illis predicatis aut subiectis multis intentio una. [58] Et enuntiationes quarum subiectum aut predicatum est nomen equiuocum, postquam sunt enuntiationes multe, non est oportunum ut sit questio dialectica <...> responsio una, et si erunt omnes intentio nes quas significat nomen equiuocum subiectum, de quo sit uerum predicatum unum, aut erunt omnes intentiones quas significat nomen equiuocum predicatum, uere de subiecto uno, aut erunt intentiones multe ipse predicatum, aut est dictio predicati et subiecti significans, scilicet unaqueque ipsarum, intentiones *secundum intentiones* multas, nisi quia omnes intentiones quas significat dictio predicati sunt uere de omnibus intentionibus quas significat dictio subiecti, sicut ostensum est in libro Topicorum. Quia responsio secundum uiam dialectice *uel topice* non est ut aptentur querenti questiones, ut intelligantur ille intentiones de quibus dicitur illud nomen equiuocum, cum sit respon dens et querens in uno ordine scientie rei de qua disputant. Sed intentio querentis secundum uiam topice est ut concedatur a respondente una pars contradictionis, quam uult ponere propositionem qua destruat positionem respondentis. Cum ergo queret querens a respondente in topica propositione equiuoce dictionis, et concedet illi respondens unam partem contradictionis et ponet querens ex una illarum intentionum propositionem ex qua conatur concludere quod intendit destruere apud respondentem, est respondenti tunc ut dicat «non concedo hanc inten tionem, sed quam concedo est intentio hec et hec». Et non proderit querenti tunc concessio respondentis ei unam partem | contradictionis. [59] Sed questio quidem secundum uiam doctrine iam erit per nomen equiuocum, quia intentio doctoris est adaptare questionem cum distinc tione eius quod significat illud nomen equiuocum. Et ideo non erit hec questio dialectica, quia hec species questionis iam indicat oportunam diuisionem eius quod significat nomen equiuocum, sicut si querat querens quid est oculus, | ad respondentem spectat ut dicat quod significat multas intentiones, scilicet oculum animalis, et oculum *fontem* aque, et oculum *corpus* solis, et aliud. Sed questio dialectica, ex qua querit quidem querens unam partem contradictionis, ut concedatur ei una duarum (sicut si querat an hoc est hoc, aut non est hoc), iam oportet ut sit questio determinata, ut sit responsio que cadit super eam determinata, et hoc erit quidem per nomen uniuocum. [60] Et ex quo sunt predicata multa que predicantur de subiecto uno, inuenta sequentia dispositiones quatuor (aut predicata que cum sepa rantur sunt uera, et cum aggregantur uera, et est aggregatum ex eis predicatum unum, et sunt illa de quibus diximus quod coniunctum ex eis erit enuntiatio una; aut predicata [multa] que cum separantur sunt uera, et cum aggregantur sunt uera, sed aggregatum | ex eis non est predicatum unum nisi per accidens; aut predicata que cum separantur sunt uera, et cum aggregantur erit sermo derisio et superfluitas; aut predicata que cum separantur sunt uera et cum coniunguntur sunt falsa), oportet ut demus canonem quo differantur hec predicata quedam a quibusdam, postquam ostenderimus quod non est necesse ut [sit] quod uerificatur diuise, uerificetur composite, ita ut non comprehendatur in hoc falsitas neque superfluum. [61] Et dicemus igitur quod non sequitur quod sint omnia predicata uerificata diuise, uerificata composite, ita ut non sit sermo derisibilis neque superfluus. Et illud ostenditur ex materiis et ex eo quod sequitur hanc positionem, si concesserimus eam, ex repugnantibus: ex materiis quidem, quia iam uerificatur de Sorte quod ipse est medicus et quod est circumspectus, id est subtilis, et non sequitur ut uerificentur de eo due res simul, donec dicamus de eo quod ipse est medicus circumspectus; et repugnantium quidem | que sequuntur ipsum qui dicit quod omne quod uerificatur diuise, uerificatur composite, preter quod sequatur sermo nem derisio, unum est quod, si est dictum nostrum de Sorte quod est homo, uerum et quod est albus, uerum, oportet ut sit dictum aggregati ex eis uerum, scilicet quod sit Sortes homo albus, et si est predicatio nostra de ipso etiam quod est homo albus et quod est albus, ita ut sint duo predicata separata, ergo iam oportet ut uerificetur de eo quod ipse est homo albus albus. Et similiter, cum acceperimus hoc dictum loco predicati unius separati et acceperimus dictum primum loco predicati separati, uerificabitur de eo quod est | homo albus homo albus albus, preter quod sit in sermone ridiculositas nec superfluum, et si uadat res in infinitum; et hoc est repugnans. Et etiam si, cum predicantur de eo separata multa, sequitur ut uerificentur de eo omnes compositiones que accidunt ex illis separatis, scilicet cum componuntur quedam eorum cum quibusdam, et sunt infinite, ergo uerificantur de subiecto uno res multe infinite, sicut si | uerificatur de eo quod est homo et quod est albus et quod ambulat, oportet ut uerificentur de eo quod est homo albus ambulat et quod est homo homo albus ambulat et quod est homo homo homo albus ambulat; et similiter quod est albus albus ambulat ambulat; ergo erunt predicata uera de eo infinita. Iam ergo ostensum est ex hoc, quod non omne quod uerificatur diuise, uerificatur compo site, sicut uidebatur multis antiquorum. [62] Et postquam iam ostensum est hoc, tunc etiam consideremus quando erit ex intentionibus multis que predicantur de intentione una, et ex intentione una que predicatur de intentionibus multis, enuntiatio una (et illud per hoc ut sit aggregatum ex illis intentionibus multis intentio una et uera) et quando non erit. Dicamus ergo quod, quando non erit predicatio illarum intentionum multarum de subiecto [in ea] predicatio per accidens, neque est una earum inclusa in alia neque contenta ab ea (scilicet quod sit condicio contenta in habente condicionem, et quanto magis ut sit condicio ipsa eadem habens condicionem: sicut si dicamus quod Sortes albus albus, cum non erit illud secundum modum succur rere), quoniam coniunctum ex illis intentionibus erit intentio una. Sed cum est quidem predicatio eius per accidens (sicut dictum nostrum de Sorte quod est albus et quod ambulat), quoniam non est coniunctum ex eis intentio una. Et similiter cum est secunda contenta a prima, quo niam sermo tunc est superfluus, sicut dictum nostrum de Sorte quod est homo uiuus, secundum modum expositionis hominis per uiuum, quo niam dictio «homo» iam comprehendit «uiuum» et propter hoc est colligatio nostra ipsius cum uiuo ridiculositas e contrario colligationis generis cum differentia. Et cum | expoliantur predicata separata ab hiis dispositionibus (scilicet a predicatione que est per accidens et ut non sit unum eorum clausum in alio), erit enuntiatio una, sicut dictum nostrum de homine quod est animal et est bipes. [63] Sed res que uerificantur coniuncte in predicatione de aliqua re, cum ligatur quedam cum quadam: sunt quarum quedam uerificantur cum separantur, et quedam non | uerificantur. Et uerificantur ille in quibus coniunguntur duo. Quorum unum est, ut non comprehendatur in aliquo condicionato in dicto aliquid oppositum rei que condicionatur in eo et ligatur cum eo, et hoc quocumque modo accidat ex modis oppositis quatuor, siue sit manifesta illa oppositio ei ex significatione illius nominis (sicut est dictum nostrum «animal mortuum», quoniam mortuum est contrarium animali ex parte significationis huius nominis, scilicet nominis «animal»), aut sit manifestatio illa non ex parte signi ficationis nominis, sed ex parte significationis diffinitionis aut descrip tionis (uerbi gratia «homo mortuus», quoniam euidens est quidem quod homo est oppositum mortuo ex parte diffinitionis ipsius, in qua dicitur quod est animal rationale); cum ergo includitur oppositio in huiusmodi colligationibus, falsificantur cum separantur, quoniam ueri ficatur de mortuo quod est homo mortuus et non uerificatur de eo quod est homo. Et condicio secunda est ut non sit predicatio colligati de subiecto per accidens (id est propter aliud ab ipso), sed per se (id est propter seipsum), quia cum est predicatum per accidens, secundum istum modum falsificatur cum separatur: uerbi gratia «Homerus est inuentus uersificator» aut «inuentus opinabilis», quoniam cum separatur hoc et dicitur «Homerus est inuentus», est falsum cum sit nunc priuatus. Et causa in hoc est | quia dictio dicti nostri «est inuentus» predicatur de Homero ex parte qua est opinabilis aut uersi ficator, non predicatione prima propter se, id est absolute. Et dictum nostrum in eo quod est inuentus, ex parte qua est in mente opinatus, est dictum uerum. Et propter hoc possibile est in eo, cum accipitur secundum hanc partem dictio «inuentus», ut uerificetur de priuato, sicut dictio «non inuentus» cum predicatur de aliquo propter aliud uerificatur de re inuenta et non uerificatur de ipsa cum predicatur de ipsa propter se (sicut est dictum nostrum de Petro cui innuitur quod est non inuentus paries, quoniam non uerificatur de eo quod ipse non est inuentus absolute, sicut non uerificatur de priuato quod ipse est inuen tus absolute). Ergo cum non comprehenditur *uel clauditur* in condi cione ut quod ligatur opponatur rei ligate, cum significatur super rem colligatam per diffinitionem eius aut nomen ipsius, neque est ibi predi catio propter aliud, oportet quidem, cum diuiduntur huiusmodi in predicatione, ut uerificentur diuise sicut uerificantur composite. Differentia tertia [sic!] [64] Et ex quo sunt enuntiationum quedam habentes | modos et quedam non habentes modos (et modus est dictio significans qualitatem inuen tionis predicati in subiecto: uerbi gratia «homo necesse est ut sit animal», aut «possibile est ut sit philosophus») sunt que generum dictionum modo rum duo modi: quorum unus est necessarius et quod sequitur ipsum secundum modum consequentie et numeratur cum eo (et est oportunus et impossibilis, qui etiam est una partium eius, cum sit necessarium aut necessarie inuentionis aut necessarie priuationis, quod est impossibile), et secundus est possibilis et quod sequitur ipsum secundum modum consequentie et numeratur cum eo (uerbi gratia: contingens), iam ergo oportet ut consideremus in oppositis huius generis que sunt et in consequentibus etiam ipsius; et illud in declinatis et etiam in simplici bus. Et fiunt quidem dictiones modorum duo modi, quia intenditur | quidem in eis ut sint significationes ipsarum equiperantes enti, cuius sunt due diuisiones: scilicet aut in potentia aut in actu. Et necessarium dicitur de eo quod est in actu et possibile dicitur de eo quod est in potentia. Consideremus ergo in oppositis earum primo, deinde in consequentibus. [65] Et dicamus quod iam apparet in principio estimationis quod littera *pars* negationis oportet ut ponatur in huiusmodi enuntiationibus cum dictione inuentionis, que est copula, non cum predicato, secun dum dispositionem enuntiationum non habentium modos. Et illud est quia negatio dicti nostri «homo inuenitur iustus» est dictum nostrum «homo non inuenitur iustus», non dictum nostrum «homo inuenitur non iustus». Et illud est ex quo affirmatio et negatio diuidunt uerum a falso in omnibus rebus, ergo si posuimus quod negatio dicti nostri «homo inuenitur iustus» sit dictum nostrum «homo inuenitur non iustus», oportet similiter in hiis duobus dictis ut diuidant uerum a falso in omnibus rebus, donec oporteat, si est dictum nostrum in ligno: uerbi gratia, quod inuenitur iustus, falsum, ergo erit uerum de eo quod ipsum inuenitur non iustus. Sed postquam fuit dictum nostrum «ius tum» et «non iustum» separantia uerum et falsum de homine tantum, ergo iam oportet, si est uerum quod lignum inuenitur non iustum, ut sit uerum de eo quod lignum sit homo non iustus; et hoc est in fine impossibilitatis. [66] Et cum est littera negationis quidem posita in enuntiationibus trinariis et binariis cum uerbo, iam putatur quod dispositio in enuntiationibus habentibus modos est hec dispositio; et erit secundum hoc negatio dicti nostri de re quod possibile est ut inueniatur, dictum nostrum quod possibile est quod non inueniatur, absque hoc quod iam apparet quod uerificetur de re eadem ut dicatur in ea quod possibile est ut inuenia tur et possibile est ut non inueniatur. Et exemplum illius est quod illud quod possibile est ut incidatur, possibile est ut non incidatur; et quod possibile est ut ambulet, possibile est ut non ambulet. Et illud est quia possibile est illud quod non est necessarie inuentionis. Et propter hoc iam | est possibile in eo ut inueniatur et ut non inueniatur. Et ex quo sunt opposita in quibus non est possibile ut coniungantur super uero in re una, ergo manifestum est quod non est negatio dicti nostri «possibile est ut inueniatur» dictum nostrum «possibile est ut non inueniatur». [67] Cum ergo ostensum sit quod pars negationis in hiis enuntiationibus (scilicet habentibus modos) non oportet ut ponatur non cum predicato neque cum uerbo inuentionis, ergo iam oportet ut ponatur cum modo. | Erit ergo negatio dicti nostri de re quod est possibile ut inueniatur dictum nostrum quod non est possibile ut inueniatur. Et hec est res in omnibus modis quos numerauimus, et hoc est oportunum, quoniam, quemadmodum in enuntiationibus non habentibus modum, fuimus quidem coniungantes partem negationis cum re que est in predicatione loco forme (que est uerbum inuentionis), non cum re que est loco materie (que est predicatum), similiter hic quidem ponitur pars negatio nis in re que est <...> loco uerbi inuentionis in non habentibus modos ex predicato; quod est modus. Et illud est quia uerbum inuentionis, ex quo est in enuntiationibus non habentibus modos significans qualitatem dispositionis predicati ex subiecto, fit uerbi inuentionis proportio ad predicatum in huiusmodi enuntiationibus proportio forme ad materiam. Et ex quo est hec proportio eadem ipsa proportio modi ad uerbum inuentionis (et illud est quia iam significat qualitatem inuentionis predicati ad subiectum), est proportio eius etiam ad uerbum inuentionis proportio forme ad materiam. Et cum sint proportiones due eedem et sit pars negationis ibi posita cum uerbo, oportet ergo ut ponatur hic cum modo. [68] Et uniuersaliter manifestum est per se quod negatio dicti nostri «possibile est ut inueniatur» est dictum nostrum «non possibile est ut inueniatur», cum hee due sint diuidentes uerum et falsum semper. Sed dictum nostrum quidem «possibile est ut inueniatur» et «quod non inueniatur» non sunt contradictoria sed consequentia se. Et similiter negatio dicti nostri «possibile est quod non inueniatur» (que est decli nata possibilis) est dictum nostrum «non possibile est ut non inuenia tur». Et negatio dicti nostri «oportet ut inueniatur» est dictum nostrum «non oportet ut in|ueniatur». Et negatio dicti nostri «oportet ut non inueniatur» (que est declinata necessaria) est dictum nostrum «non oportet ut non inueniatur». Et similiter negatio dicti nostri «impossi bile est ut inueniatur», dictum nostrum «non impossibile est ut inuenia tur»; et negatio dicti nostri «impossibile est ut non inueniatur», dictum | nostrum «non impossibile est ut non inueniatur». Et hec sunt enuntia tiones opposite in hoc genere. [69] Sed consequentes quidem sunt sicut si dicam: affirmatiuam quidem possibilem simplicem (que est dictum nostrum «possibile est ut inuenia tur») hanc enim consequuntur due: negatiua impossibilis (sicut dictum nostrum «non est impossibile ut inueniatur») et negatiua necessarii (que est dictum nostrum «non est necessarium ut inueniatur»). Sed affirmatiuam possibilem declinatam (uerbi gratia «possibile est ut non inueniatur») quidem sequuntur secundum famositatem et magis scitum due: quarum una est negatiua necessaria declinata (que est dictum nostrum «non oportet ut non inueniatur») et secunda est negatiua impossibilis declinata (que est dictum nostrum «non impossibile est ut non inueniatur»). Et negatiuam possibilem simplicem (que est dictum nostrum «non possibile est ut inueniatur») consequuntur quidem due etiam: quarum una est affirmatiua necessaria declinata (que est dictum nostrum «oportet *uel necesse est* ut non inueniatur») et secunda est affirmatiua impossibilis simplex (que est dictum nostrum «impossibile est ut inueniatur»). Et negatiuam quidem possibilem declinatam (uerbi gratia «non est possibile ut non inueniatur» sequuntur due: una quarum est affirmatiua necessaria simplex (que est dictum nostrum «oportet ut inueniatur») et secunda affirmatiua impossibilis declinata (que est dictum nostrum «impossibile est ut non inueniatur»). [70] Ponamus ergo oppositas ipsarum in latitudine tabule et consequentes quasdam sub quibusdam; et perueniet illud secundum hanc designatio nem: Possibile est ut inueniatur Non possibile est ut inueniatur Non oportet ut inueniatur Oportet ut non inueniatur Non impossibile est ut inueniatur Impossibile est ut inueniatur Possibile est ut non inueniatur Non possibile est ut non inueniatur Non oportet ut non inueniatur Oportet ut inueniatur Non impossibile est ut non inueniatur Impossibile est ut non inueniatur [71] Cum ergo considerauerimus hanc consequentiam famosam et inse quemur eam, inueniemus dictum nostrum «impossibile» et dictum nos trum «non impossibile» consequentia dictum | nostrum «possibile» et «non possibile», scilicet quod contradictoria ipsorum sequuntur contradictoriam, id est affirmatiua in eis sequitur negatiuam, nisi quia illud est secundum conuersionem, scilicet quod negatiua ex impossibili sequitur affirmatiuam de possibili et affirmatiua de impossibili sequitur negatiuam de possibili. [72] Sed enuntiationum quidem necessariarum consequentes ad possibiles non sunt contradictorie sed contrarie, scilicet contraria affirmatiue necessarie, que est contradictoria negatiue necessarie. Et illud est quia non est negatio dicti nostri «necesse est ut non inueniatur», consequens ex dicto nostro «non est possibile ut inueniatur», dictum nostrum «non necesse est ut inueniatur», quod est consequens ex dicto nostro «possi bile est ut inueniatur». Et illud est quoniam ambo iam possibile est ut uerificentur de re una et eadem. De eo namque quod oportet ut non inueniatur uerificatur «non oportet ut inueniatur». Sed dictum nos trum «oportet ut non inueniatur» est contrarium dicti nostri «oportet ut inueniatur», quod est contradictorium dicti nostri «non oportet ut inueniatur». [73] Et causa in hoc quod | sequitur possibile negatiuum <...> affirma tiuum necessarium declinatum et sequitur negatiuum possibile declina tum affirmatiuum necessarium simplex, est quod impossibile est contra rium necessario inuento, etsi sit uis eorum in necessitate uis una. Et ex quo est quod negatiuam possibilem simplicem sequitur impossibilis affirmatiua simplex et est impossibilis affirmatiua simplex contraria affirmatiue necessarie simplici, sequitur de necessitate quod sequatur eam contraria affirmatiue necessarie simplicis, que est affirmatiua neces saria declinata. Et postquam sequitur negatiuam possibilem declinatam impossibilis declinata affirmatiua et est impossibilis declinata affirma tiua contraria necessarie declinate affirmatiue, oportet ut sequatur eam ex necessitate contrarium necessarie declinate affirmatiue, que est neces saria simplex affirmatiua. [74] Sed cum experitur hoc, iam putatur quod dispositio in hoc quod sequitur possibile ex necessario, est sicut dispositio eius quod sequitur ipsum ex impossibili, scilicet quod contradictorium ipsarum sequitur contradictorium, uerum secundum alium modum a primo, quod osten dit estimatio ipsarum. Et erit consequentia ex dicto nostro «possibile est ut inueniatur» dictum nostrum «non necesse est ut non inueniatur» (quod est contradictorium dicti nostri «necesse est ut non inueniatur», quod sequitur ex dicto | nostro «non possibile est ut inueniatur»), non dictum nostrum «non necesse est ut inueniatur». Et erit sequens ex dicto nostro «possibile est ut non inueniatur» de necessitate dictum nostrum «non necesse ut inueniatur», non dictum nostrum «non necesse ut non inueniatur», sicut posuimus illud in positione prima. [75] Et quomodo quidem appareat quod sequens ex dicto nostro «possi bile est ut inueniatur» sit dictum nostrum «non necesse est ut non inueniatur», non dictum nostrum «non necesse est ut inueniatur», illud ordinabitur super ostensionem, quod dictum nostrum «possibile est ut inueniatur» est sequens ex dicto nostro «necesse est ut inuenia tur». Et qualiter quidem ostendatur hoc, est per hoc quod dicam: et illud est quia, cum dicto nostro «necesse est ut inueniatur», uerificatur aut dictum nostrum «possibile est ut inueniatur», aut dictum nostrum «non possibile est ut inueniatur», quoniam dictum nostrum «possibile est ut inueniatur» est contradictorium dicto nostro «non possibile est ut inueniatur», et contradictoria diuidunt uerum et falsum super omnes res. Ergo si non est uerum cum eo dictum nostrum «possibile est ut inueniatur», tunc erit uerum cum eo «non possibile est ut inueniatur»; uerum, si est uerum cum eo dictum nostrum «non possibile est ut inueniatur», est uerum cum eo dictum nostrum «impossibile est ut inueniatur», cum hoc sequatur dictum nostrum «non possibile ut inueniatur»; et cum est uerum cum eo dictum nostrum «impossibile est ut inueniatur», sequitur ex hoc ut sit quod est necesse ut inueniatur impossibile ut inueniatur, et hoc est falsum quod non est possibile. | Ergo uerum cum dicto nostro «necesse est ut inueniatur» est dictum nostrum «possibile est ut inueniatur», quoniam cum est falsum unum contradictoriorum est uerum aliud. [76] Et cum firmatum est quod dictum nostrum «possibile est ut inuenia tur» sequitur dictum nostrum «necesse est ut inueniatur», dico ergo quod consequens ex dicto nostro «possibile est ut inueniatur» ex proposi tionibus necessariis est negatiua declinata, que est dictum nostrum | «non necesse est ut non inueniatur». Demonstratio eius est quoniam non euacuatur quin sit sequens hanc - scilicet ex possibili simplici affirmatiua - negatiua necessaria simplex, aut affirmatiua necessaria simplex, aut affirmatiua necessaria declinata, aut negatiua necessaria declinata. Et si est negatiua necessaria simplex, quemadmodum posui mus - et est dictum nostrum «non est necesse ut inueniatur» iamque fuit possibilis simplex affirmatiua sequens ex necessaria simplici, sequetur ut sequatur ex necessaria simplici contradictoria eius que est negatiua simplex, quia ueniet dictum ita: quod necessarium est ut inueniatur, possibile est ut inueniatur, et quod est possibile ut inuenia tur, non est necesse ut inueniatur. Ergo quod est necesse ut inueniatur, non necesse est ut inueniatur, quod falsum est et impossibile, quia non est possibile ut duo contradictoria sint simul uera. [77] Et cum non sequatur ex ea negatiua necessaria simplex, non remanet ut sequatur ex ea nisi affirmatiua necessaria simplex aut declinata, aut necessaria negatiua declinata. Sed affirmatiuarum necessariarum simpli cium aut declinatarum non uerificatur una cum affirmatiua possibili. Et illud est quia illud quod est possibile ut inueniatur, est possibile ut inueniatur | et non inueniatur; et illud quod est possibile ut inueniatur et non inueniatur, non est necesse ut inueniatur neque necesse est ut non inueniatur. Et illud est manifestum per se. Ergo cum sit necesse ut sequatur una enuntiationum necessariarum quatuor possibilem simpli cem, et iam ostensum est quod tres ipsarum non sequuntur eam, non remanet ut sit sequens eam nisi dictum nostrum «non est necesse ut non inueniatur», que est negatiua necessaria declinata. Et illud est necesse etiam, quia non accidit ex hoc impossibile quod accidit in eo quod precessit ex positione nostra quod ex possibili sequitur negatiua necessaria, quoniam iam sequitur dictum nostrum «necesse est | ut inueniatur» dictum nostrum «non necesse est ut non inueniatur», cum sint uere simul de re una. [78] Verum iam accidit dubitatio in eo quod exposuimus, quod dictum nostrum «possibile est ut inueniatur» sequitur ex dicto nostro «necesse est ut inueniatur». Et illud est quia, si non sequitur ipsum, ergo eius contradictorium. Et eius contradictorium est aut dictum nostrum «non possibile ut inueniatur», aut dictum nostrum «possibile ut non inuenia tur». Verum, si sequitur ipsum dictum nostrum «non possibile ut inueniatur», sequitur impossibile | precedens, cuius expleuimus rememo rationem. Et si sequitur ipsum dictum nostrum «possibile est ut non inueniatur», sequitur ut sit illud quod est necesse ut inueniatur, possi bile ut non inueniatur; et hoc est falsum et impossibile. Ergo ex hoc dicto oportet ut sit sequens ex dicto nostro «necesse est ut inueniatur» dictum nostrum «possibile est ut inueniatur». Verum, cum posuerimus, quod illud ex quo sequitur dictum nostrum «possibile est ut inuenia tur», et est illud quod possibile est ut inueniatur, possibile [est] ut non inueniatur, iam ergo sequitur ut sit quod est necesse ut inueniatur, possibile ut inueniatur et ut non inueniatur; et hoc est falsum et impossibile. Et quando fuit dictum primum affirmans *et probans* ut sit sequens ex dicto nostro «necesse est ut inueniatur» dictum nostrum «possibile est ut inueniatur», et secundum destruens ut possibile sequa tur necessarium et sit consequens ex eo, manifestum est ergo quod oportet ut sit, quod affirmat dictum nostrum ex natura possibilis, quod sequitur ex necessario, preter id quod negat secundum. [79] Possibile ergo dicitur de plus uno modo; et illud est etiam manifes tum per inductionem, quoniam apparet quod non omne id quod dicitur quod est possibile ut faciat hoc aut recipiat, in eo est potentia ut non faciat et ut faciat. Et illud est quia res de quibus dicimus quod in eis est potentia actiua inueniuntur secundum duos modos: aut potentia coniuncta rationi - et est illa que interpretatur electio *uel beneplaci tum* - aut potentia non coniuncta rationi - sicut est calefactio ignis et frigefactio niuis. Et in potentia quidem coniuncta rationi est possibile ut faciat duo contraria, scilicet ut faciat et ut non faciat; et exemplum illius est ambulatio, quia in homine est potentia ut ambulet et ut non ambulet equaliter. Sed in potentia non coniuncta rationi est potentia ad unum contrariorum tantum; et exemplum illius est ignis, quoniam in | ipso est potentia ad calefaciendum tantum, non ad non calefaciendum nisi per accidens; et illud est aut cum non inuenit subiectum eius recipiens caliditatem, aut cum impedit eum impedimentum ab actione que inest ei per naturam in illo subiecto; et iam inuenitur in potentiis passiuis non rationalibus quod recipit opposita equaliter. Et cum sit hoc ita, ergo non omne possibile est possibile ut recipiat res | oppositas. [80] Neque etiam est possibile ex eo quod dicitur uniuoce, ut sit una spe cies. Sed nomen «possibile» est ex eo quod dicitur equiuoce. Et illud | est quia iam dicimus possibile in eo quod est inuentum in actu. Et dictum nostrum in eo quod est possibile, est cum intentione quod hec dispositio inuenta ei in actu iam fuit possibilis ei; et si non, <...> recepisset eam. Et hoc iam dicitur, etsi non precessit possibilitas in ea actu in tempore, ut inueniatur aliquid cum hac dispositione. Et ex eo quod dicitur in eo quod est possibile, cum intentione quod de eius proprietate est ut inueniatur in futuro. Et hec possibilitas quidem inuenitur in rebus mobilibus tantum, corruptibiles sint, aut incorrupti biles, nisi quia illius quod est ex eo in rebus non corruptibilibus renouatio est necessaria, sicut ortus solis cras, et illius | quod est ex eo in rebus corruptibilibus non est essentia necessaria. [81] Et modus quidem secundus possibilis inuenitur in rebus immobilibus. Et hic modus possibilis est qui sequitur necessarium. Sed modus quidem primus non sequitur necesse et illud est quod fuit ex eo in rebus corruptibilibus. Sed iam simile est *et uidetur* ut dicatur quod possi bile, cum sit communius quam necesse - et illud est quia ipsum cadit super necesse et super eo quod non est necesse -, iam ergo oportet ut sit sequens ex eo, sicut sequitur communius magis proprium, scilicet sicut sequitur animal hominem. [82] Dixit: et cum iam sint manifesti modi possibilis, iam oportet ut ponamus primo quod est super quod cadit equatio in hac consequen tia, dictum nostrum «necesse est ut inueniatur», «non est necesse ut inueniatur», cum sit hoc principium hiis omnibus. Deinde consideremus quod sequitur hoc ex hiis enuntiationibus residuis. [83] Dixit: et hec res iam agitur in libro sillogismi. Distulit ergo rem ad illum locum. Et est quidem necesse principium hiis, quia res necessarie sunt sempiterne inuentionis in actu, sicut ostensum est in scientiis speculatiuis. Et postquam sunt res sempiterne priores, oportet ut sint res que sunt in actu priores rebus que sunt in actu quandoque et in potentia quandoque. Et propter hoc quedam inuentorum inueniuntur in actu absque potentia, sicut inuentum primum. Et quedam in actu quandoque et in potentia quandoque, et sunt res generabiles et corrup tibiles. Et quedam cum potentia tantum absque eo quod euacuent ipsam, sicut motus, et in summa inuentio infiniti secundum quod est infinitum, sicut ostensum est in scientia naturali. [84] Ergo hec est summa quam loquitur in enuntiationibus habentibus modos. Differentia quarta [sic!] [85] Dixit: ex quo sunt orationes opposite, aut opposite secundum affi rmationem et negationem, aut opposite per hoc quod materie ipsarum sunt contrarie - et sunt orationes quarum predicata sunt contraria -, et inuenitur in illis quarum predicata sunt contraria, que similantur modis quinque oppositarum, que sunt ex parte affirmationis et negatio nis quarum | precessit dictum; ergo iam oportet ut consideremus hic que harum orationum sunt magis opposite et longioris differentie in credulitate: an | contrarie secundum uiam affirmationis et negationis, aut contrarie secundum uiam credulitatis contrarii; uerbi gratia: si dicto nostro «omnis homo est iustus» opponuntur dicta duo, quorum unum est «nullus homo est iustus» - quod est oppositum secundum modum negationis -, et secundum est dictum nostrum «omnis homo est iniustus» - quod est oppositum secundum modum contrarietatis; et quid istorum est fortioris contrarietatis dicto nostro «omnis homo est iustus»: utrum dictum nostrum «nullus homo est iustus», aut dictum nostrum «omnis homo est iniustus»? [86] Et dicemus quia, cum sint dictiones quidem significantes intentiones existentes in anima iamque inuenitur in mente credulitas rei alicuius et credulitas contrarii eius, aut credulitas rei alicuius et credulitas negatio nis ipsius, et est manifestum quoniam quidem dicitur in oratione quod est contraria orationi | aut opposita ei ex parte oppositionis credulita tum que sunt in anima, aut in credulitate contrarii aut in credulitate negationis. Et cum ita sit res, iam ergo oportet ut consideremus que credulitas est in fine contrarietatis et diuersitatis ad credulitatem ueri et falsi: an credulitas contrarii eius aut credulitas negationis ipsius? Et exemplum illius est: cum crediderimus in re aliqua quod est bona et est credulitas uera, sicut nostra credulitas in uita quod ipsa est bona, erunt igitur due credulitates hic false opposite ei: una quarum est quod est mala et alia quod ipsa non est bona. Que ergo harum duarum credulita tum falsarum in uita est illa que est in fine contraria in mente credulitati uere, que est dictum nostrum «uita est bona»: utrum credulitas nostra quod ipsa est mala, aut credulitas nostra quod ipsa non est bona? [87] Dicemus ergo quod contrarietates inuente in credulitate, scilicet que est in fine differentie in eo, ei similatur contrarietas inuenta extra animam in materiis. Et utrum oportet ut sit illud quod est ex rebus maioris contrarietatis extra animam, [sit] fortioris contrarietatis in credu litate aut non. [88] Et dicemus: postquam sunt due res que sunt contrarie extra animam secundum duo contraria minoris contrarietatis | in credulitate quam due res que contrariantur secundum unum contrarium aut sunt cum illo non contrarie in credulitate, immo secundum plurimum sunt conse quentes se (sicut credulitas nostra quod uita est bona et mors est mala iste enim due orationes sunt contrarie secundum predicatum et subiectum extra animam -), manifestum est ergo quod non est causa contrarietatis inuente in credulitate contrarietas inuenta extra animam, quoniam si esset causa eius, esset quod est magis contrarium extra animam dignius ut sit contrarium in credulitate; ergo cuius contrarium est in credulitate propter materias est dignius ut non sit ipsum contra rium absolute in credulitate. Sed contrarietas quidem que inuenitur in credulitate ex parte affirmationis et negationis, non est inuenta | in ea propter aliud, sed propter se et propter dispositionem inuentam in ea in mente. Et illa in quibus est contrarietas per se, digniora sunt ut sint contraria quam illa in quibus est contrarietas propter aliud. [89] Et etiam quoniam, cum est apud nos credulitas de aliqua re, quod sit bona, et est credulitas uera, non omnis credulitas falsa que est apud nos de illa re est credulitas contraria illi credulitati (sicut si sit apud nos de ea quod ipsa est aliquid aliud ex eo quod non est ei inuentum, aut quod non est aliquid aliud, ex eo quod inuenitur ei, que sunt in credulitate infinite). Sed credulitas quidem contraria illi credulitati de illa est una, et est credulitas quam uidimus diuidentem uerum et falsum semper cum credulitate prima. Et iste sunt credulitates que ponuntur partes contradictionis in quesito. Deinde cadit post illud in eis dubita tio: que illarum duarum sit uera et que falsa. Sed inter credulitates quidem quas possibile est | simul esse falsas de subiecto uno et eodem aut ueras simul, non est possibile ut cadat dubitatio, neque ponuntur partes contradictionis in quesito, ita ut ueritas in una earum sit determi nate inuentionis in se, quamuis non sit apud nos determinate. Et manifestum est quod credulitas que opponitur inuento secundum ueri tatem, est credulitas <...> ex qua erit generatio; et est negatio. Et illud est quia generatio quidem est ex non inuento ad inuentum et corruptio ex inuento ad non inuentum. [90] Et credulitas quidem que est in rebus in quibus est alteratio, que est transmutatio ex contrariis, est minus contraria in credulitate, cum sit priuatio fortius opposita inuento quam contrarium contrario, cum contrarium est inuentum quoddam. Et propter illud non est generatio ex ente nisi per accidens. Et etiam quia credulitas que est cum negatione facit necessariam remotionem credulitatis affirmationis per se, cum sit quidditas negationis ut remoueat affirmationem, que est sculpens *annuntians* rei essentiam. Et credulitas quidem contrarii predicati in re, in qua creditur essentia predicati, non facit necessariam quidditas eius remotionem affirmationis, cum sit <...> renouatio contrarii in subiecto necessariam faciens per se remotionem contrarii eius oppositi illi; sed est quidem res per accidens ex renouatione illius in subiecto, scilicet ut remoueatur contrarium per positionem contrarii alterius in eo; uerbi gratia: ut auferatur caliditas ab aqua per positionem frigidita tis in ea, est proportio|natum frigiditati per intentionem secundam aut per accidens. Et illud est quia remotio hic est renouata ex inuentione et remotio per negationem est quidem remotio renouata a negatione per se. Et ex quo quidem sequitur remotio affirmationis per se, <...> dignius contrarietate inuenta in credulitate, quam quod ex quo erunt credulitas per accidens aut intentionem secundam, et est completioris contrarietatis et fortioris. Et si erunt duo contraria diuersa in fine diuersitatis et erit contrarium quod est in mente rei affirmate ex contradictione fortius quam contrarium quod est ei ex credulitate contrarii inuenti extra animam, manifestum est ergo quod credulitas contradictionis est credulitas contraria affirmationis absolute et etiam quia credulitas de re que est bona, quod sit mala, est credulitas quam sequitur credulitas alia que est quod non est bona. Sed credulitatem de eo quod est bonum, quod non est bonum, non | sequitur eam credulitas alia, scilicet quod est mala. Et si est illud ita, tunc non inuenitur credulitas contraria in rebus non habentibus contrarium. [91] Ergo credulitas negationis est magis communis contrarietatis affirma tionis quam credulitas contrarii; et ipsa est contraria per se, cum inueniatur in rebus habentibus contrarium et non habentibus, quoniam oportet ut sit credulitas que est contraria per naturam affirmationi, | ipsa credulitas inuenta contraria in omni loco, non in loco preter locum. Et credulitas communis que est in omni loco et per se contraria, est fortius contraria quam credulitas que est in quodam loco et quodam | non, cum sit communius prius per naturam quam proprium. Et propter hoc, cum inuenitur proprium, inuenitur commune et non conuertitur illud, scilicet cum inuenitur commune, ut inueniatur pro prium. Ergo cum sit contrarium in credulitate ei quod non habet contrarium negatio, ergo oportet ut sit contrarium in omni loco nega tio, scilicet illud quod est in fine. [92] Et etiam quia credulitas de eo quod est bonum quod ipsum est bonum, et credulitas de eo quod non est bonum quod ipsum non est bonum, ambe sunt credulitates uere. Et credulitas in eo quod non est bonum quod ipsum est bonum, aut in eo quod est bonum quod ipsum non est bonum, sunt credulitates false. Et ego miror que credulitas est contraria credulitati nostre in eo quod non est bonum quod ipsum non est bonum (que est credulitas uera), quoniam non euacuatur hoc a tribus dispositionibus: una quarum est ut sit contraria ei credulitas contrarii eius (et est credulitas in eo quod non est bonum quod ipsum est malum); et secunda est ut sit contraria negatio contrarii (que est credulitas in eo quod non est bonum quod non est malum); et tertia est ut sit contraria credulitas in eo quod non est bonum quod est bonum. Sed credulitas quidem contrarii eius non est contraria ei. Et illud est quia iam est possibile ut sint ambe uere, quoniam multe res ex eis que non sunt bone, sunt male. Et credulitas quidem negationis contrarii eius non est etiam credulitas contraria ei, cum iam sint uere simul in re una; quoniam de linea est uerum quod non est bona neque mala, et uniuersaliter de eo de cuius proprietate est ut non disponatur per unum horum duorum contrariorum. Et cum sit hoc ita, ergo credulitas contraria credulitati nostre in eo quod non est bonum quod ipsum non est bonum, est credulitas nostra in eo quod non est bonum quod ipsum est bonum. Et cum est credulitas que est in fine contrarietatis credulitati nostre in eo quod non est bonum quod non est bonum, credulitas nostra in eo quod ipsum est bonum, ergo contrarium quod est in ultimo differentie credulitatis nostre in eo quod est bonum quod ipsum est bonum, est credulitas nostra in eo quod non est bonum, | non credulitas nostra in eo quod est malum; quoniam, si est affirmatio contrarium quod est in ultimo negationi, oportet ut sit ex ipsa in ultimo elongationis. Et cum est hoc ita et est contrarium quidem eius contrarium unum, ergo contrarium affirmatio nis, quod est in ultimo, est negatio. [93] Dixit: et non est differentia in hiis exemplis que egimus hic ex | enuntiationibus contrariis ex parte negationis et affirmationis inter hoc quod ratiocinatur in subiecto ipsarum articulato cum a et l aut ratioci natur in ipso incluso cum clausura uniuersali, quoniam de a et l iam diximus quod significat super id quod significat clausura uniuersalis. Ergo non est differentia secundum hanc intelligentiam, ut | dicamus quod contrarium credulitatis in eo quod est bonum: quod non est bonum, aut dicamus quod contrarium credulitatis in omni eo quod est bonum: quod nihil ex eo est bonum. Et illud est quia affirmatio et negatio, que sunt credulitates contrarie, inueniuntur quidem in anima intentioni uniuersali. [94] Et si est illud quod exit per dictionem significans id quod est in anima ex credulitate ex contrariis, est ex manifesto quod contrarium affirma tionis in dictione quidem est negatio in dictione illi intentioni uniuersali eidem quam significat affirmatio, cum significetur illa intentio uniuersa lis in affirmatione et negatione per dictionem uniuersalem, que est clausura. Et exemplum illius est quia contrarium dicti nostri «omnis homo est bonus» est dictum nostrum «nullus homo est bonus». [95] Et est manifestum quod credulitates de quibus dicitur hic quod sunt contrarie, quod non est possibile ut sint credulitates uere, cum sit non possibile ut sit uerum contrarium uero, sicut non est credulitas uera credulitati uere, neque dictio contradictoria dictioni, cum sint utreque significantes intentionem que est in anima uera. Sed credulitates con trarie quidem sunt in oppositis secundum affirmationem et negationem et ex illis in contradictoriis et contrariis in materia necessaria. Et illud est quia in multis ex oppositis, iam possibile est, sicut dictum est, ut sint uere simul; et sunt indefinite et subcontrarie. | Sed in contrariis quidem non est possibile ut sint ambe uere simul in aliquo uno et eodem, neque est possibile ut sint ambe false in materia necessaria, cum non expolie tur subiectum [unum] eorum. [96] Hic completur expositio intentionum quas continet iste liber per gratiam Dei. Sequitur illum liber Aneleticorum Priorum qui est liber